seatimes – (ĐNA). Nhạc sĩ Nguyễn Lầy và Tuấn Long, những gương mặt tiêu biểu của Đoàn Văn công Quân khu Việt Bắc (nay là Đoàn Văn công Quân khu 1), đã để lại dấu ấn đậm nét trong dòng âm nhạc cách mạng thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Với cảm hứng từ núi rừng Việt Bắc và tinh thần chiến đấu của quân dân, các ông sáng tác nhiều ca khúc giàu giá trị nghệ thuật. Đặc biệt, “Lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương” được xem là một trong những tác phẩm xuất sắc, khắc họa khí thế hào hùng của cuộc kháng chiến vĩ đại và sức lan tỏa mạnh mẽ từ lời hiệu triệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Từ xóm nhỏ làng Lai…
Nhạc sĩ Tuấn Long nhớ lại, tháng 7/1966, bầu trời miền Bắc rực lửa bởi những đợt đánh phá ác liệt của không quân Mỹ. Với tham vọng khuất phục ý chí chiến đấu của nhân dân Việt Nam và cứu vãn thất bại trên chiến trường miền Nam, đế quốc Mỹ điên cuồng ném bom xuống các thành phố, làng mạc, nhà máy, cầu cống, thậm chí ngạo mạn tuyên bố sẽ “đưa miền Bắc trở về thời kỳ đồ đá”.
Giữa thời khắc cam go ấy, ngày 17/7/1966, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi chống Mỹ cứu nước. Từ Hà Nội, Người hiệu triệu: “Toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta hãy nhất tề đứng lên đánh thắng giặc Mỹ xâm lược!”. Đồng thời, Người khẳng định chân lý bất diệt: “Không có gì quý hơn độc lập, tự do!” và bày tỏ niềm tin son sắt vào ngày chiến thắng, khi đất nước sẽ được xây dựng “đàng hoàng hơn, to đẹp hơn”.
Lời kêu gọi ấy nhanh chóng lan tỏa khắp mọi miền Tổ quốc, khơi dậy ý chí và quyết tâm của hàng triệu người Việt Nam. Chiều hôm đó, tại xóm nhỏ làng Lai, xã La Hiên (nay thuộc tỉnh Thái Nguyên), nơi Đoàn Văn công Quân khu Việt Bắc sơ tán, gần 100 cán bộ, nghệ sĩ quây quần bên chiếc radio Orionton để lắng nghe từng lời của Bác. Không gian lặng đi, nhiều người xúc động đến rưng rưng nước mắt, trong lòng chỉ có một khát vọng cháy bỏng là góp sức mình cho cuộc kháng chiến.
Chính trong khoảnh khắc đầy xúc cảm ấy, hai nhạc sĩ Nguyễn Lầy và Tuấn Long nhìn nhau, như cùng chung một ý nghĩ. Họ siết chặt tay và gần như đồng thanh: “Phải sáng tác ngay thôi!”. Từ mạch nguồn cảm hứng đó, một trong những ca khúc tiêu biểu của thời kỳ chống Mỹ: “Lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương” đã ra đời, mang theo khí thế hào hùng và niềm tin tất thắng của cả một dân tộc.
Lời Bác là lời của non sông đất nước
Đêm 17/7/1966, trong ngôi nhà sơ tán đơn sơ của Đoàn Văn công Quân khu Việt Bắc, bên chiếc bàn ghép bằng nứa rừng, dưới ánh đèn dầu leo lét và tiếng ghi-ta mộc mạc, nhạc sĩ Nguyễn Lầy cùng Tuấn Long miệt mài sáng tác. Chỉ trong một đêm, với cảm xúc dâng trào trước lời hiệu triệu thiêng liêng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, hai ông đã hoàn thành ca khúc “Lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương”. Những ca từ như tuôn chảy từ trái tim người nghệ sĩ, hòa cùng giai điệu mạnh mẽ, dạt dào như những lớp sóng biển không ngừng cuộn dâng. Từ giữa khói lửa chiến tranh, một bản hùng ca đã ra đời, mang theo khí thế và niềm tin sắt son của cả dân tộc.
Vâng! Thưa Bác kính yêu, lời Bác là lời của non sông đất nước… Từ cảm xúc mãnh liệt ấy, những câu hát đầu tiên cất lên như lời thề của cả dân tộc: “Bác đã gọi, có chúng con, tiến lên đường diệt xâm lược Mỹ/ Đi cứu nhà, cứu nước non, dẫu khốn nguy lòng quyết không sờn/ Đánh đến cùng – đánh khắp nơi – đánh tơi bời giặc xâm lược Mỹ/ Dù đốt cháy dãy Trường Sơn, dù tát cạn sạch nước sông Hồng/ Đồng một lòng cả nước anh dũng tiến lên!”. Ca từ không chỉ phản ánh ý chí chiến đấu sắt son mà còn truyền tải niềm tin và khát vọng giành độc lập, thống nhất đất nước.
Sáng hôm sau, tác phẩm được hai nhạc sĩ trình bày trước Ban lãnh đạo Đoàn. Ngay khi nghe xong, Chính trị viên Trịnh Xuân Ngôi đề nghị tổ chức tập luyện khẩn trương để báo cáo Bộ Tư lệnh Quân khu. Tối cùng ngày, dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Lê Vân, dàn nhạc và dàn hợp xướng Đoàn Văn công Quân khu Việt Bắc đã biểu diễn ca khúc trước Bộ Tư lệnh.
Giữa núi rừng Khuôn Mánh (Thái Nguyên), giai điệu rộn ràng cùng ca từ giàu khí phách cách mạng vang lên như tiếng kèn xung trận: “Lệnh tiến công vang dội núi sông, nghe lời nước non, lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương…”. Khi tiết mục kết thúc, Trung tướng Bằng Giang, Tư lệnh Quân khu, xúc động bắt tay hai nhạc sĩ và khẳng định: “Phải thế, phải thế chứ; không bao giờ chúng ta chịu làm nô lệ, không bao giờ chịu mất nước! Các dân tộc anh em phải vùng đứng lên”. Ông cũng động viên toàn đoàn tiếp tục mang tiếng hát đến khắp các chiến trường và đồng bào, để ngọn lửa yêu nước được lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa.
Theo chỉ thị của Bộ Tư lệnh Quân khu, ngay ngày 18/7/1966, Đoàn Văn công Quân khu Việt Bắc hành quân cấp tốc hàng trăm kilômét đến xã Nga My, huyện Phú Bình (nay thuộc tỉnh Thái Nguyên), nơi Đài Tiếng nói Việt Nam sơ tán để kịp thời thu thanh ca khúc mới sáng tác.
Chỉ ba ngày sau, vào 21/7/1966, “Lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương” lần đầu tiên được phát trên làn sóng Đài Tiếng nói Việt Nam. Từ đó, giai điệu hào hùng và lời ca giàu khí phách nhanh chóng lan tỏa khắp mọi miền Tổ quốc, vượt qua biên giới để đến với bạn bè quốc tế, trở thành tiếng nói cổ vũ mạnh mẽ tinh thần kháng chiến của quân và dân Việt Nam.
Từ khoảnh khắc ấy, “Lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương” nhanh chóng vượt ra ngoài phạm vi một chương trình biểu diễn, trở thành tiếng nói của lòng yêu nước, ý chí quật cường và niềm tin tất thắng của quân và dân Việt Nam trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
Trong suốt những năm tháng chống Mỹ cứu nước, ca khúc gắn liền với lời hiệu triệu lịch sử của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Mỗi khi mở đầu bản tin thời sự, Đài Tiếng nói Việt Nam phát lời kêu gọi của Người, tiếp đó là giai điệu “Lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương” như một lời đáp của triệu triệu trái tim Việt Nam, thể hiện ý chí sắt đá và quyết tâm đánh thắng giặc Mỹ xâm lược, giành độc lập, tự do cho dân tộc.
Sáu mươi năm đã trôi qua, nhưng âm hưởng của “Lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương” vẫn ngân vang như một bản hùng ca của lòng yêu nước, ý chí độc lập và khát vọng chiến thắng của dân tộc Việt Nam. Nhạc sĩ Nguyễn Lầy và Tuấn Long tuy đã về với cõi vĩnh hằng, song những cống hiến của hai ông vẫn sống mãi trong lịch sử âm nhạc cách mạng, trong ký ức của nhiều thế hệ công chúng và những người làm nghệ thuật. Di sản mà hai nhạc sĩ để lại không chỉ là những giai điệu đi cùng năm tháng, mà còn là nguồn cảm hứng, niềm tự hào và tấm gương sáng về trách nhiệm, bản lĩnh của người nghệ sĩ – chiến sĩ, tiếp tục được các thế hệ văn nghệ sĩ Đoàn Văn công Quân khu 1 gìn giữ, học tập và phát huy trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc hôm nay.
Ngô Văn Học/Nguyên Chủ nhiệm Nhà văn hóa Quân khu, nguyên TBT Báo Quân khu 1
