Seatimes – (ĐNA). Hoành Sơn Quan là một di sản đặc biệt của Việt Nam: không chỉ là cửa ải gần 200 năm tuổi trên đỉnh Đèo Ngang, mà còn là điểm giao thoa của địa lý, lịch sử mở cõi, tư duy phòng thủ thời Nguyễn và ký ức thi ca dân tộc. Vì thế, câu chuyện bảo tồn và phát huy giá trị Hoành Sơn Quan không đơn thuần là việc tu bổ một di tích xuống cấp, mà còn phản ánh cách ứng xử với một di sản liên vùng, giàu giá trị biểu tượng quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.
Về địa lý tự nhiên, dãy Hoành Sơn là một trong hai nhánh của dãy Trường Sơn đâm ngang ra Biển Đông, dài khoảng 50 km, với đỉnh cao nhất đạt khoảng 1.044 m. Trên dãy núi này, Đèo Ngang là lối vượt núi nổi tiếng, cao khoảng 250–256 m, dài chừng 6 km, từ lâu giữ vai trò như một “yết hầu” tự nhiên trên trục giao thông Bắc – Nam. Thế núi “một bên tựa Trường Sơn, một bên hướng ra biển lớn” đã khiến Hoành Sơn không chỉ là ranh giới địa lý mà còn trở thành không gian quân sự, giao thông và văn hóa đặc biệt trong lịch sử Việt Nam.
Trong tiến trình lịch sử, Hoành Sơn không đơn thuần là một dãy núi vươn ra biển thuộc hệ Trường Sơn. Theo nhiều thư tịch và nguồn sử liệu, nơi đây từng là ranh giới tự nhiên giữa Đại Việt và Chămpa. Về sau, Hoành Sơn còn gắn với câu sấm nổi tiếng của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân”, gợi nhắc bước ngoặt lịch sử khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558, đặt nền móng cho sự hình thành chính quyền Đàng Trong và mở ra tiến trình phát triển dẫn tới sự ra đời của triều Nguyễn sau này. Vì vậy, Hoành Sơn không chỉ mang ý nghĩa địa mạo mà còn là biểu tượng của tiến trình mở cõi phương Nam, của tư duy chiến lược về không gian quốc gia và sự hình thành một trung tâm quyền lực mới ở Thuận Hóa – Phú Xuân.
Riêng di tích Hoành Sơn Quan là sản phẩm của thời Nguyễn. Theo Đại Nam thực lục, vào năm Minh Mạng thứ 14 (1833), triều đình cho lập cửa ải tại núi Hoành Sơn. Công trình được mô tả khá cụ thể: tường xây bằng đá núi, phía trước mở một cổng chính, hai bên có tường men theo sườn núi; bên trong dựng doanh trại cho quân đồn trú. Triều đình đã huy động khoảng 300 biền binh ở Quảng Bình và Hà Tĩnh để thi công, và công trình hoàn thành chỉ trong khoảng một tháng. Đáng chú ý, ngay trong sử liệu, chức năng của cửa ải này không được xác định như một đại thành quân sự quy mô lớn, mà chủ yếu phục vụ việc xét hỏi, kiểm soát người qua lại, tuần phòng và trấn giữ tuyến giao thông từ phía Bắc vào Thuận Hóa.
Chi tiết ấy giúp nhận diện rõ hơn bản chất lịch sử của Hoành Sơn Quan. Đây là một công trình quân sự – hành chính mang tính kiểm soát cửa ngõ, tương tự vai trò của Hải Vân Quan ở phía nam kinh đô Huế. Nói cách khác, Hoành Sơn Quan là một mắt xích trong mạng lưới phòng thủ và kiểm soát đường thiên lý của triều Nguyễn, phản ánh tư duy tổ chức lãnh thổ, an ninh và giao thông của nhà nước quân chủ trung ương thế kỷ XIX. Vì vậy, giá trị của di tích không chỉ nằm ở phần kiến trúc còn lại, mà còn ở ý nghĩa của nó như một “vết tích vật chất” phản ánh cơ chế quản trị quốc gia dưới triều Nguyễn.
Từ góc nhìn văn hóa biểu tượng, Hoành Sơn và Đèo Ngang còn có đời sống vượt ra ngoài các ghi chép hành chính hay quân sự. Hình tượng dãy Hoành Sơn từng được khắc trên Cửu Đỉnh của triều Nguyễn; đồng thời, vua Thiệu Trị trong chuyến Bắc tuần năm 1842 cũng đã đi qua cửa ải này và sáng tác bài thơ Hoành Sơn quan. Những dấu ấn ấy cho thấy Hoành Sơn không chỉ hiện diện trong tư duy địa lý – quân sự mà còn được nhìn nhận như một biểu tượng văn hóa của quốc gia dưới triều Nguyễn.
Trong đời sống văn học, Đèo Ngang để lại dấu ấn đặc biệt trong thi ca Việt Nam, nổi bật nhất là bài Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan:
“Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa…
Dừng chân đứng lại: trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng, ta với ta.”
Qua cảm quan thơ ca, Đèo Ngang hiện lên không chỉ như một địa danh hiểm yếu mà còn là không gian của nỗi niềm lịch sử, tâm trạng hoài cổ và cảm thức cô đơn trước thiên nhiên rộng lớn. Vì vậy, Hoành Sơn, Đèo Ngang có thể được xem là một “không gian văn hóa tổng hợp”, nơi địa hình, lịch sử nhà nước, ký ức mở cõi và cảm quan thi ca cùng hội tụ trong một chỉnh thể hiếm có của văn hóa Việt Nam.
Tuy nhiên, cũng chính tại đây, câu chuyện bảo tồn lại trở thành một vấn đề kéo dài nhiều năm và đến nay vẫn chưa được giải quyết triệt để. Trong thời gian dài, Hoành Sơn Quan được ghi nhận trong tình trạng xuống cấp: tường thành hoang phế, cây cỏ mọc um tùm, bề mặt di tích xuất hiện tình trạng vẽ bậy, khắc tên; thậm chí từng có công trình tín ngưỡng xây dựng trái phép sát chân di tích trước khi bị tháo dỡ. Nhiều phản ánh trên báo chí cho thấy di tích ít được trùng tu bài bản, giá trị nguyên gốc suy giảm và đứng trước nguy cơ trở thành phế tích nếu không được bảo tồn tương xứng.
Nguyên nhân sâu xa không chỉ nằm ở hạn chế kinh phí hay điều kiện địa hình khó tiếp cận, mà còn xuất phát từ “thân phận kép” trong cơ chế quản lý di sản. Năm 2002, Quảng Bình xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích cấp tỉnh; đến năm 2005, Hà Tĩnh cũng xếp hạng cấp tỉnh cho cùng công trình. Sau đó, cả hai địa phương đều từng đề xuất xếp hạng di tích quốc gia, nhưng không đạt được sự thống nhất trong việc xây dựng hồ sơ chung, khiến quá trình công nhận ở cấp cao hơn chưa thể thực hiện. Theo thông tin từ Cục Di sản văn hóa, hai tỉnh đến nay vẫn chưa thống nhất được phương án lập hồ sơ liên tỉnh cho di tích này.
Hệ quả là một di sản có giá trị vượt khỏi ranh giới hành chính lại bị mắc kẹt trong chính logic quản lý theo địa giới hành chính. Đây không chỉ là câu chuyện riêng của Hoành Sơn Quan, mà còn phản ánh thách thức phổ biến trong công tác bảo tồn các di sản liên vùng ở Việt Nam hiện nay.
Từ đó nảy sinh một nghịch lý đáng suy nghĩ: ai cũng thừa nhận giá trị của Hoành Sơn Quan, nhưng chính vì chưa thống nhất được một mô hình quản lý phù hợp nên di tích lại không được bảo vệ tương xứng. Một số ý kiến từ Hà Tĩnh cho rằng di tích hiện nằm trên phần đất thuộc địa giới hành chính của tỉnh; trong khi phía Quảng Bình (trước đây) và nhiều nhà nghiên cứu lưu ý rằng, xét theo thư tịch lịch sử, công trình này từng do triều Nguyễn giao cho Quảng Bình quản lý và vận hành. Cả hai cách tiếp cận đều có cơ sở nhất định, nhưng nếu chỉ dừng lại ở câu hỏi “di tích thuộc về ai” thì dễ làm lu mờ một thực tế quan trọng hơn: Hoành Sơn Quan trước hết là di sản của quốc gia, chứ không phải đối tượng để phân định danh nghĩa quản lý giữa các địa phương.
Ở khía cạnh này, trường hợp Hải Vân Quan là một tiền lệ đáng tham khảo. Công trình này nằm trên nhánh thứ 2 của dãy Trường Sơn đâm ra biển Đông từng trải qua thời gian dài vướng mắc trong quản lý giữa Thừa Thiên Huế và Đà Nẵng. Tuy nhiên, thay vì tiếp tục tranh luận về quyền sở hữu hành chính, hai địa phương đã phối hợp lập hồ sơ chung đề nghị xếp hạng di tích quốc gia cho một di sản liên vùng; văn bằng xếp hạng cũng ghi nhận đồng thời vai trò của cả hai bên. Sau đó, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích được triển khai theo hướng phối hợp quản lý.
Kinh nghiệm từ Hải Vân Quan cho thấy vấn đề không nằm ở chỗ thiếu tiền lệ hay thiếu cơ chế, mà ở khả năng chuyển đổi tư duy quản lý: từ tư duy “sở hữu” sang tư duy “đồng quản trị” đối với các di sản liên địa phương. Với Hoành Sơn Quan, đây có lẽ cũng là chìa khóa để tháo gỡ thế bế tắc kéo dài nhiều năm qua.
Trong bối cảnh hiện nay, việc nhìn nhận Hoành Sơn Quan dưới ánh sáng Nghị quyết 80-NQ/TW càng cho thấy yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ tư duy bảo tồn di sản. Nghị quyết nhấn mạnh việc chuyển từ tư duy “quản lý” sang “quản trị” văn hóa; đồng thời yêu cầu khơi thông các điểm nghẽn thể chế, huy động nguồn lực xã hội, đẩy mạnh số hóa và ưu tiên đầu tư cho lĩnh vực di sản văn hóa. Đặc biệt, văn kiện này đặt ra định hướng phát triển mô hình “di sản dẫn dắt phát triển kinh tế”, gắn bảo tồn với du lịch văn hóa bền vững và phát triển địa phương.
Trong định hướng đó, Hoành Sơn Quan không nên chỉ được nhìn như một phế tích cần trùng tu, mà cần được tiếp cận như một tài sản văn hóa – lịch sử có khả năng tạo động lực phát triển liên vùng giữa Quảng Bình và Hà Tĩnh. Việc xây dựng cơ chế phối hợp quản trị chung, lập hồ sơ xếp hạng cấp quốc gia, kết hợp bảo tồn với du lịch văn hóa, nghiên cứu lịch sử và trải nghiệm cảnh quan Đèo Ngang hoàn toàn phù hợp với tinh thần mà Nghị quyết 80 đề ra.
Nghị quyết cũng đặt mục tiêu phấn đấu số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia và cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026, đồng thời khẳng định quan điểm coi đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững. Từ góc nhìn ấy, câu chuyện Hoành Sơn Quan không chỉ là bài toán bảo tồn một di tích xuống cấp, mà còn là phép thử cho năng lực đổi mới tư duy quản trị di sản trong giai đoạn phát triển mới
Từ tinh thần ấy, có thể đề xuất một số hướng đi cụ thể cho Hoành Sơn Quan và toàn bộ không gian di sản Hoành Sơn – Đèo Ngang:
Trước hết, cần chấm dứt tư duy quản lý chia cắt bằng một cơ chế phối hợp chính thức giữa Hà Tĩnh và tỉnh Quảng Trị ở phía nam dãy Hoành Sơn. Cơ chế này nên được thể chế hóa thông qua biên bản liên tịch hoặc thỏa thuận cấp tỉnh dưới sự hướng dẫn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhằm thống nhất lập hồ sơ xếp hạng di tích quốc gia cho Hoành Sơn Quan như một di sản liên tỉnh. Chỉ khi “danh phận pháp lý” được xác lập rõ ràng mới có nền tảng để triển khai đầu tư dài hạn, phân bổ ngân sách, xây dựng quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di tích.
Thứ hai, việc tu bổ Hoành Sơn Quan cần được nhìn nhận như một dự án bảo tồn tổng thể, thay vì chỉ dừng ở sửa cổng hay lát lại bậc đá. Cần tiến hành khảo sát hiện trạng bằng các phương pháp khoa học hiện đại; lập hồ sơ đo vẽ, quét 3D, chụp ảnh bằng thiết bị bay không người lái, xây dựng bản đồ địa hình và hồ sơ vật liệu; đồng thời xác định rõ các lớp kiến trúc gốc, phần can thiệp muộn, dấu tích nền trại lính, hệ thống tường thành, bậc đá và cảnh quan hai phía đèo. Chỉ khi có hồ sơ khoa học đầy đủ, việc tu bổ mới tránh được nguy cơ “làm mới di tích” hoặc can thiệp sai nguyên tắc bảo tồn. Hướng tiếp cận này cũng phù hợp với yêu cầu số hóa và quản trị hiện đại mà Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra.
Thứ ba, cần mở rộng đối tượng bảo tồn từ “một cổng ải” thành “một không gian di sản”. Giá trị của Hoành Sơn Quan chỉ thực sự được phát lộ đầy đủ khi đặt trong tổng thể cảnh quan dãy Hoành Sơn, Đèo Ngang, tuyến giao thông cổ, ký ức văn học về Qua Đèo Ngang, dấu ấn mở cõi phương Nam và mối liên hệ biểu tượng với Huế – trung tâm quyền lực của triều Nguyễn. Từ đó, có thể hình thành một tuyến diễn giải di sản kết nối đèo, cửa ải, thư tịch triều Nguyễn, thơ văn liên quan, Cửu Đỉnh và vai trò của Hoành Sơn trên trục Bắc – Nam. Khi ấy, Hoành Sơn Quan sẽ không chỉ là một điểm “check-in”, mà trở thành sản phẩm du lịch văn hóa – lịch sử có chiều sâu và sức hấp dẫn bền vững.
Thứ tư, cần tăng cường cơ chế bảo vệ tại chỗ. Những hiện tượng như vẽ bậy, xâm hại bề mặt di tích, xây dựng trái phép hay tự phát lập am miếu cho thấy khu vực này đang thiếu một cơ chế giám sát thường xuyên và chuyên nghiệp. Vì vậy, cần bổ sung hệ thống biển chỉ dẫn và biển diễn giải đạt chuẩn; tổ chức kiểm tra định kỳ hoặc lắp đặt thiết bị giám sát phù hợp; đồng thời ban hành quy chế kiểm soát hoạt động tín ngưỡng và kinh doanh tự phát quanh khu vực di tích. Quan trọng hơn, trách nhiệm quản lý cần được phân định rõ cho chính quyền cơ sở và lực lượng chuyên môn, bởi bảo tồn di sản không thể chỉ trông chờ vào ý thức tự phát của cộng đồng.
Thứ năm, cần đưa cộng đồng và giáo dục di sản vào vị trí trung tâm. Hoành Sơn Quan hoàn toàn có thể trở thành một không gian học tập ngoài nhà trường giàu giá trị về địa lý, lịch sử, văn học và ý thức chủ quyền không gian văn hóa. Khi người dân địa phương, học sinh, hướng dẫn viên hay du khách hiểu rằng đây không chỉ là “cổng trời” để chụp ảnh mà là một chứng tích quốc gia, cách ứng xử với di tích cũng sẽ thay đổi. Đây là con đường phát huy giá trị bền vững hơn nhiều so với việc chỉ phụ thuộc vào ngân sách tu sửa. Tinh thần ấy cũng phù hợp với định hướng của Nghị quyết 80-NQ/TW khi coi người dân là chủ thể của đời sống văn hóa và giáo dục di sản.
Cuối cùng, cần xây dựng tầm nhìn phát huy giá trị gắn với kinh tế di sản nhưng tránh tuyệt đối xu hướng thương mại hóa thô sơ. Hoành Sơn Quan phù hợp với các mô hình du lịch nghiên cứu, du lịch cảnh quan và trải nghiệm tuyến Bắc – Nam, kết nối với các điểm văn hóa – lịch sử lân cận. Giá trị cốt lõi của nơi này nằm ở tính chân xác lịch sử, chiều sâu văn hóa và vẻ đẹp cảnh quan nguyên bản. Vì vậy, mọi hoạt động khai thác phải đặt dưới nguyên tắc bảo tồn, tránh bê tông hóa, sân khấu hóa hay cơi nới tiện ích làm phá vỡ cấu trúc cảnh quan tự nhiên. Tinh thần “biến di sản thành tài sản” mà Nghị quyết 80 nhấn mạnh cần được hiểu là biến di sản thành nguồn lực văn hóa được quản trị bền vững, chứ không phải nguồn tài nguyên bị khai thác đến cạn kiệt.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện Hoành Sơn Quan cho thấy nhiều di sản quý của đất nước không xuống cấp chỉ vì thời gian hay tác động của thiên nhiên, mà còn bởi sự chậm trễ trong tư duy thể chế và cách ứng xử với di sản. Một cửa ải gần hai thế kỷ tuổi, nằm ở nơi “núi đâm ngang ra biển”, từng đi vào chính sử, thi ca và ký ức dân tộc, lẽ ra không thể mãi ở trong tình trạng lưng chừng danh phận và thiếu một cơ chế bảo tồn tương xứng.
Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam, Hoành Sơn không chỉ là một địa danh địa lý hay một cửa ải quân sự. Đó còn là nơi kết tinh của ký ức mở cõi, của tư duy chiến lược quốc gia, của không gian văn hóa Bắc – Nam và của cảm thức thi ca đã ăn sâu vào tâm thức nhiều thế hệ. Giá trị ấy khiến Hoành Sơn Quan vượt ra ngoài phạm vi của một di tích địa phương thông thường để trở thành một phần của bản sắc lịch sử – văn hóa quốc gia.
Đã đến lúc cần một quyết tâm mới: nhìn nhận Hoành Sơn Quan như một di sản liên vùng, liên ký ức và liên trách nhiệm. Điều đó đòi hỏi phải bảo tồn bằng nền tảng khoa học, quản trị bằng cơ chế hợp tác liên địa phương và phát huy giá trị bằng tri thức cùng một tầm nhìn văn hóa dài hạn. Chỉ khi vượt qua được tư duy chia cắt hành chính để hướng tới mô hình đồng quản trị di sản, Hoành Sơn Quan mới có thể thoát khỏi thân phận của một “cổng trời cô đơn”, trở lại đúng vị trí vốn có trong bản đồ di sản văn hóa Việt Nam — như một chứng tích lịch sử đặc biệt của không gian mở cõi, của ký ức quốc gia và của chiều sâu văn hóa dân tộc.
Và khi ấy, việc bảo tồn Hoành Sơn Quan sẽ không chỉ là giữ lại một phế tích cổ trên đỉnh Đèo Ngang, mà còn là giữ gìn một phần căn tính lịch sử của đất nước trong hành trình phát triển hôm nay và mai sau./.
TS.Phan Thanh Hải
Tài liệu tham khảo:
1. Bùi Dương Lịch (1993), Nghệ An ký, Nxb KHXH, Hà Nội.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn (1970), Đại Nam nhất thống chí, Bản dịch của Viện Sử học, tập 2, Nxb KHXH, Hà Nội.
3. Quốc sử quán triều Nguyễn (1965), Đại Nam thực lục, Bản dịch của Viện Sử học, tập 12, Nxb KHXH, Hà Nội.
4. UBND tỉnh Hà Tĩnh- Bảo tàng Hà Tĩnh (2004), Di tích lịch sử – Văn hoá Hoành Sơn Quan – Bản lí lịch di tích.
