Seatimes – Trong tổng thể di sản văn hóa đặc sắc của Cố đô Huế, nếu hệ thống cung điện, thành quách biểu trưng cho quyền lực và trật tự của một kinh đô xưa, thì vườn cung đình chính là phần “hồn cốt” lắng sâu, nơi kết tinh tinh tế nhất của tư duy thẩm mỹ, triết lý sống và nghệ thuật tổ chức không gian của người Huế. Không phải ngẫu nhiên mà trong cấu trúc đô thị cổ truyền, Huế không chỉ hiện diện như một kinh đô chính trị, mà còn là kinh đô của cảnh quan, của thi ca, của những không gian sống đậm đặc giá trị văn hóa, nơi thiên nhiên và con người không đối lập, mà hòa quyện trong một chỉnh thể hài hòa, sâu lắng và đầy tính chiêm nghiệm.
Nhìn từ góc độ này, vườn cung đình Huế không đơn thuần là những mảng xanh trang trí hay những khuôn viên phụ trợ cho kiến trúc, mà là một hệ thống không gian được tổ chức với ý thức rất cao về biểu tượng và triết lý. Ở đó, từng yếu tố, từ non bộ, hồ nước, cây cối, lối đi đến đình tạ, đều mang trong mình những tầng ý nghĩa riêng, vừa phản ánh quan niệm “thiên – địa – nhân hợp nhất” của phương Đông, vừa thể hiện một hệ mỹ học tinh vi mà người xưa đã dày công kiến tạo. Núi là biểu trưng của sự bền vững, của trục vũ trụ; nước là yếu tố nuôi dưỡng, vận động; cây cối là sinh khí, là nhịp điệu của thời gian; còn con người hiện diện trong không gian ấy không phải với tư cách là kẻ chi phối, mà là chủ thể biết hòa mình, biết lắng nghe thiên nhiên. Chính sự tương tác tinh tế đó đã làm nên một loại hình “cảnh quan triết học”, nơi cái đẹp không chỉ nằm ở hình thức, mà còn ở chiều sâu tư tưởng.
Điều đặc biệt hơn nữa là vườn cung đình Huế luôn gắn bó mật thiết với truyền thống văn chương, nghệ thuật. Không gian vườn không chỉ để thưởng ngoạn, mà còn là nơi diễn ra những hoạt động sáng tạo, nơi thi ca và hội họa nảy sinh từ chính cảnh quan. Những bài thơ khắc trên kiến trúc, những bức hoành phi, câu đối, những bức họa trang trí… tất cả đều cho thấy mối liên hệ hữu cơ giữa không gian vườn và đời sống tinh thần của triều đình. Chính vì vậy, khi di sản Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế được vinh danh, đó không chỉ là sự ghi nhận đối với giá trị văn chương, mà còn là sự khẳng định một không gian văn hóa tổng thể, trong đó vườn đóng vai trò như một nền tảng cảm hứng và một “trường thẩm mỹ” đặc biệt.
Trong thời kỳ đỉnh cao của kinh đô Huế, nơi đây có hàng chục khu vườn cung đình nổi tiếng, từ những ngự uyển trong Hoàng cung như vườn Thiệu Phương, Ngự Viên, Hậu Hồ, cung Trường Ninh, vườn Cơ Hạ, đến các khu vườn bên trong và ngoài Kinh thành như hồ Tịnh Tâm, vườn Thư Quang, Dã Viên… tuy phong cách khác nhau nhưng đều là những khu vườn tuyệt đẹp, thực sự là đỉnh cao của nghệ thuật vườn cảnh Việt Nam trong thời kỳ quân chủ phong kiến.
Tuy nhiên, bước vào thời hiện đại, cùng với những biến động của lịch sử và áp lực của quá trình đô thị hóa, nhiều khu vườn cung đình đã không còn giữ được trạng thái nguyên vẹn. Không ít ngự viên trong Đại Nội đã bị thu hẹp, biến dạng hoặc chưa được phục hồi đúng mức; trong khi đó, các khu nhà vườn truyền thống, vốn là sự tiếp nối tinh thần của vườn cung đình trong đời sống dân gian, cũng đang đối mặt với nguy cơ mai một, khi quỹ đất bị chia cắt, cấu trúc không gian bị phá vỡ, và lối sống truyền thống dần thay đổi. Nếu không có những can thiệp kịp thời và có tầm nhìn, một phần quan trọng của bản sắc Huế có thể sẽ bị phai nhạt.
Chính trong bối cảnh đó, việc nhìn nhận lại vai trò của vườn cung đình không chỉ dừng lại ở khía cạnh bảo tồn, mà cần được đặt trong một chiến lược phát triển tổng thể, phù hợp với định hướng xây dựng Huế trở thành một đô thị di sản trong thời kỳ mới. Tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW đã nhấn mạnh rất rõ: văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội, mà còn là động lực phát triển, là nguồn lực nội sinh quan trọng. Trong cách tiếp cận này, các giá trị di sản, trong đó có hệ thống vườn cung đình, cần được “kích hoạt” để tham gia trực tiếp vào đời sống kinh tế – xã hội, thay vì chỉ được gìn giữ như những “di tích tĩnh”.
Điều đó đặt ra một yêu cầu mang tính phương pháp: chuyển từ bảo tồn thụ động sang bảo tồn chủ động gắn với phát huy giá trị. Các vườn cung đình, nếu được phục hồi đúng nguyên tắc khoa học và tổ chức khai thác hợp lý, hoàn toàn có thể trở thành những không gian trải nghiệm văn hóa độc đáo, là nơi du khách không chỉ “xem” mà còn “sống” trong một môi trường văn hóa đặc trưng của Huế. Ở đó, người ta có thể thưởng trà trong một khu vườn tĩnh lặng, nghe nhã nhạc trong không gian cung đình, tham gia các hoạt động nghệ thuật truyền thống, hay đơn giản là cảm nhận nhịp điệu chậm rãi, thanh nhã của đời sống Huế. Khi ấy, di sản không còn là quá khứ, mà trở thành một phần của hiện tại, thậm chí là một nguồn lực cho tương lai.
Ở tầm nhìn rộng hơn, vườn cung đình và hệ thống nhà vườn truyền thống cần được xem là một cấu phần quan trọng trong cấu trúc của đô thị di sản Huế. Khác với các đô thị hiện đại phát triển theo hướng bê tông hóa và gia tăng mật độ xây dựng, đô thị di sản đòi hỏi một cách tiếp cận khác, nơi cảnh quan, không gian mở và các yếu tố sinh thái được coi trọng như những “hạ tầng mềm” thiết yếu. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nhu cầu nâng cao chất lượng sống ngày càng tăng, các khu vườn không chỉ có giá trị văn hóa, mà còn đóng vai trò điều hòa vi khí hậu, cải thiện môi trường, tạo ra những không gian nghỉ ngơi, thư giãn cho cộng đồng. Nói cách khác, vườn Huế vừa là di sản, vừa là giải pháp cho những vấn đề của đô thị đương đại.
Trong tiến trình hội nhập quốc tế, câu chuyện về vườn cung đình Huế cũng mở ra những cơ hội mới. Trên thế giới, nghệ thuật vườn đã trở thành một lĩnh vực có sức lan tỏa mạnh mẽ, với những mô hình nổi tiếng như vườn Nhật Bản, vườn Trung Hoa hay các khu vườn châu Âu cổ điển. Những không gian này không chỉ là điểm tham quan, mà còn là biểu tượng văn hóa, là “ngôn ngữ” để các quốc gia giao tiếp với thế giới. Huế, với một hệ thống vườn cung đình độc đáo, hoàn toàn có thể tham gia vào “bản đồ văn hóa vườn” toàn cầu, nếu biết khai thác đúng mức. Tuy nhiên, điều cốt lõi không phải là sao chép hay chạy theo các mô hình bên ngoài, mà là giữ được bản sắc riêng, đó là sự thanh nhã, kín đáo, hài hòa, vốn là linh hồn của vườn Huế.
Muốn làm được điều đó, cần một chiến lược đồng bộ và lâu dài, trong đó phục hồi các ngự uyển trong Hoàng cung như Thiệu phương, Cơ Hạ… chỉ là bước khởi đầu. Quan trọng hơn là phải bảo tồn được hệ thống nhà vườn trong dân gian, hỗ trợ người dân duy trì và phát triển mô hình này như một phần của sinh kế bền vững; đồng thời, xây dựng các sản phẩm du lịch và văn hóa dựa trên trải nghiệm vườn, từ nghệ thuật cây kiểng, bonsai, đến các hoạt động thưởng hoa, thưởng trà, nghệ thuật cắm hoa… Bên cạnh đó, việc đào tạo đội ngũ nghệ nhân, chuyên gia về cảnh quan, cũng như ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giới thiệu di sản sẽ là những yếu tố quan trọng giúp nâng cao giá trị và khả năng tiếp cận của các khu vườn trong thời đại mới.
Suy cho cùng, vườn cung đình Huế không chỉ là một phần của quá khứ, mà còn là một nguồn lực cho hiện tại và tương lai. Trong hành trình xây dựng Huế trở thành một đô thị di sản Xanh – Thông minh – Bền vững, việc gìn giữ và phát huy giá trị của các khu vườn chính là một lựa chọn chiến lược, thể hiện tầm nhìn dài hạn và sự trân trọng đối với bản sắc. Giữ gìn vườn Huế không phải là “đóng băng” một di sản, mà là tạo điều kiện để di sản ấy tiếp tục sinh trưởng, lan tỏa và thích ứng với thời đại. Và chính trong quá trình đó, Huế sẽ khẳng định được vị thế của mình, không chỉ là một cố đô của lịch sử, mà là một đô thị di sản sống động, giàu sức hấp dẫn trong thế kỷ XXI./.
TS.Phan Thanh Hải/Ảnh: Bảo Minh – Hoàng Hải
