Seatimess – (ĐNA). Giữa tiếng trống hội vang vọng bên sông Cầu trong ngày khai hội vật cầu nước làng Vân 2026, hàng nghìn người dân và du khách đổ về phường Vân Hà để chứng kiến những màn tranh cầu sôi động trên sân bùn. Không chỉ là trò hội dân gian độc đáo của cư dân nông nghiệp, lễ hội còn lưu giữ lớp trầm tích văn hóa hàng trăm năm, gắn với tín ngưỡng cầu mùa của người Việt cổ và dấu tích cuộc kháng chiến chống quân Lương thời Triệu Quang Phục. Qua đó, lễ hội trở thành một “bảo tàng sống” về lịch sử, văn hóa Kinh Bắc, đồng thời phản ánh chiều sâu truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.
Không gian lễ hội giữa miền Kinh Bắc cổ
Ngay từ sáng 28/5/2026, khu vực Đền Vân ở tổ dân phố Yên Viên, phường Vân Hà đã rực rỡ cờ hội. Tiếng trống khai hội vang vọng bên dòng sông Cầu thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương về dự lễ hội vật cầu nước làng Vân, một trong những lễ hội dân gian độc đáo của vùng Kinh Bắc. Trong không gian trầm mặc của ngôi đền cổ, nghi lễ dâng hương Đức Thánh Tam Giang được cử hành trang nghiêm, mở đầu cho chuỗi hoạt động lễ hội. Sự hòa quyện giữa không khí linh thiêng của phần lễ và sự sôi động của phần hội đã tạo nên nét đặc sắc riêng, phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng truyền thống và đời sống văn hóa đương đại.
Tâm điểm của lễ hội là sới vật bùn rộng khoảng 200m² được dựng trước sân đền. Theo nghi thức truyền thống, nước được lấy từ sông Cầu rồi hòa với đất để tạo thành lớp bùn tượng trưng cho sự màu mỡ, sinh sôi của đồng ruộng. Khi tiếng trống lệnh vang lên, 16 quân cầu mình trần, đóng khố bước vào cuộc tranh cầu quyết liệt. Quả cầu bằng gỗ nặng khoảng 20kg liên tục được giằng co, chuyền đẩy giữa các đội trong tiếng hò reo cổ vũ của hàng nghìn khán giả. Những bước chạy mạnh mẽ, các pha vật ngã và sự phối hợp nhịp nhàng giữa các quân cầu khiến sới bùn trở nên sôi động, đồng thời tái hiện sinh động dấu ấn văn hóa của cư dân nông nghiệp lúa nước vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Điểm đặc biệt của lễ hội vật cầu nước làng Vân không chỉ nằm ở hình thức thi đấu độc đáo mà còn ở những quy định nghiêm ngặt đối với người tham gia. Các quân cầu đều là thanh niên địa phương, được tuyển chọn kỹ lưỡng về sức khỏe, phẩm chất đạo đức và ý thức cộng đồng. Theo lệ làng, người tham gia phải chưa lập gia đình, không vi phạm pháp luật, không xăm hình và gia đình không có tang trong thời gian quy định. Những tiêu chuẩn này phản ánh quan niệm truyền thống về sự thanh khiết trong nghi lễ, đồng thời thể hiện tinh thần tôn trọng các giá trị cộng đồng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Không chỉ là một trò hội dân gian, vật cầu nước làng Vân còn là không gian kết nối cộng đồng và lưu giữ ký ức văn hóa của vùng Kinh Bắc. Trong ngày hội, người cao tuổi đảm nhiệm việc truyền dạy nghi lễ, các thanh niên tham gia luyện tập và thi đấu, còn lớp trẻ háo hức theo dõi, tìm hiểu những giá trị truyền thống của quê hương. Sự tham gia của nhiều thế hệ đã tạo nên sức sống bền bỉ cho lễ hội, giúp di sản này được bảo tồn và trao truyền liên tục. Trải qua hàng trăm năm tồn tại, lễ hội vật cầu nước làng Vân không chỉ phản ánh tín ngưỡng cầu mùa của cư dân nông nghiệp mà còn trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân kinh Bắc ven sông Cầu.
Từ đầm Dạ Trạch đến ký ức chống quân Lương
Theo truyền thuyết và các tư liệu dân gian lưu giữ tại địa phương, lễ hội vật cầu nước làng Vân gắn với việc thờ Đức Thánh Tam Giang, gồm hai anh em Trương Hống và Trương Hát, những vị tướng được nhân dân tôn kính vì có công phò tá Triệu Quang Phục trong cuộc kháng chiến chống quân Lương ở thế kỷ VI. Sau khi rút về vùng đầm Dạ Trạch, Triệu Quang Phục đã dựa vào địa thế sông nước để tổ chức lực lượng, tiến hành cuộc kháng chiến lâu dài và giành thắng lợi. Trong dòng chảy ký ức dân gian, lễ hội vật cầu nước được xem là một hình thức tưởng niệm công lao các bậc tiền nhân, đồng thời thể hiện truyền thống tôn vinh những người có công với quê hương, đất nước.
Dưới góc nhìn lịch sử – văn hóa, lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn phản ánh cách cộng đồng lưu giữ và truyền trao ký ức về quá khứ. Những nghi thức tế lễ, tiếng trống hội và tinh thần đoàn kết trong cuộc tranh cầu đã trở thành các biểu tượng văn hóa được bảo tồn qua nhiều thế hệ. Thay vì tồn tại trong sử sách hay các câu chuyện truyền miệng đơn thuần, những lớp trầm tích lịch sử ấy được tái hiện sinh động thông qua lễ hội, trở thành một phần của đời sống văn hóa cộng đồng.
Không gian bùn nước của lễ hội cũng gợi nhắc đến đặc trưng sông nước gắn với vùng châu thổ Bắc Bộ và hình ảnh đầm Dạ Trạch trong truyền thuyết về cuộc kháng chiến của Triệu Quang Phục. Dù không phải là sự tái hiện trực tiếp một sự kiện lịch sử, lễ hội vẫn thể hiện mối liên hệ giữa môi trường sống, ký ức cộng đồng và tín ngưỡng dân gian của người Việt. Qua quá trình lưu truyền lâu dài, những yếu tố lịch sử và văn hóa đã hòa quyện, tạo nên bản sắc riêng cho lễ hội vật cầu nước làng Vân.
Nếu giá trị lịch sử và tín ngưỡng tạo nên chiều sâu cho lễ hội vật cầu nước làng Vân, thì tinh thần cộng đồng chính là yếu tố làm nên sức sống bền bỉ của di sản này qua nhiều thế hệ. Khác với nhiều môn thi đấu đề cao thành tích cá nhân, vật cầu nước là cuộc tranh tài đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các thành viên trong đội. Các quân cầu không thi đấu với tư cách cá nhân mà đại diện cho giáp, xóm và niềm tự hào của cộng đồng nơi mình sinh sống. Bởi vậy, thành công trên sân bùn không chỉ phụ thuộc vào sức mạnh thể chất mà còn nằm ở tinh thần đoàn kết, khả năng phối hợp và sự tuân thủ kỷ luật tập thể.
Từ góc độ văn hóa, những yếu tố đó phản ánh khá rõ đặc trưng của xã hội làng xã truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ, nơi đời sống cộng đồng luôn được đặt ở vị trí trung tâm. Trong quá trình hình thành và phát triển, các làng quê Việt Nam không chỉ là đơn vị cư trú mà còn là không gian gắn kết con người thông qua những quy ước, phong tục và sinh hoạt chung. Lễ hội vật cầu nước làng Vân vì thế không đơn thuần là hoạt động vui chơi mà còn là dịp để cộng đồng củng cố sự gắn bó, gìn giữ bản sắc và trao truyền các giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Không gian bùn nước của lễ hội cũng mang đậm dấu ấn văn minh lúa nước. Việc sử dụng nước và đất để tạo nên sới vật không chỉ phục vụ thi đấu mà còn chứa đựng ý nghĩa biểu tượng về sự sinh sôi, màu mỡ và ước vọng mùa màng thuận lợi của cư dân nông nghiệp. Hình ảnh các quân cầu vật lộn giữa sân bùn gợi nhắc mối quan hệ mật thiết giữa con người với ruộng đồng, sông nước, những yếu tố đã định hình đời sống kinh tế, văn hóa và tâm thức của người Việt trong suốt chiều dài lịch sử.
Giá trị cộng đồng của lễ hội còn được thể hiện ở cách người dân cùng tham gia gìn giữ và thực hành di sản. Từ công tác chuẩn bị, tổ chức nghi lễ đến việc tuyển chọn, tập luyện quân cầu đều có sự chung tay của nhiều thế hệ trong làng. Sau mỗi cuộc tranh cầu, dù thắng hay thua, các đội vẫn cùng thực hiện nghi thức tạ lễ và hòa vào không khí chung của ngày hội. Chính tinh thần gắn kết ấy đã giúp lễ hội vật cầu nước làng Vân được bảo tồn qua nhiều thế kỷ, trở thành một trong những biểu tượng văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc và là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa cộng đồng Việt Nam.
Dấu ấn tín ngưỡng nông nghiệp trong lễ hội vật cầu nước làng Vân
Ẩn sau những cuộc tranh cầu quyết liệt trên sân bùn là những lớp ý nghĩa văn hóa gắn với tín ngưỡng nông nghiệp của cư dân Việt cổ. Theo cách lý giải của nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, quả cầu gỗ trong lễ hội được xem là biểu tượng của Mặt trời, nguồn năng lượng gắn liền với sự sinh trưởng của cây trồng và đời sống sản xuất nông nghiệp. Hoạt động tranh cầu vì thế không chỉ mang tính thi đấu mà còn gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống đủ đầy. Những yếu tố này cho thấy dấu ấn của tín ngưỡng cầu mùa, một trong những tầng văn hóa lâu đời của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Nước, yếu tố làm nên nét đặc trưng của lễ hội cũng mang nhiều tầng ý nghĩa biểu tượng. Đối với cư dân nông nghiệp truyền thống, nước vừa là điều kiện bảo đảm sự sống, vừa gắn với những thách thức từ thiên tai và lũ lụt. Vì vậy, việc sử dụng nước lấy từ sông Cầu để tạo nên sới vật không chỉ phục vụ phần hội mà còn phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa con người với môi trường sông nước. Những quan niệm dân gian như xem bùn đất bắn vào người là dấu hiệu may mắn cũng phần nào thể hiện ước vọng về sự sung túc, sinh sôi và một năm sản xuất thuận lợi.
Điều đáng chú ý là các giá trị văn hóa ấy không chỉ tồn tại trong ký ức hay tư liệu nghiên cứu mà vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng địa phương. Qua nhiều thế hệ, người dân làng Vân tiếp tục duy trì các nghi thức truyền thống, tổ chức lễ hội và trao truyền những phong tục gắn với di sản của quê hương. Hình ảnh những người cao tuổi hướng dẫn nghi lễ, các thanh niên tham gia tập luyện quân cầu hay trẻ em háo hức theo dõi ngày hội cho thấy quá trình kế thừa văn hóa vẫn đang diễn ra một cách tự nhiên và bền bỉ.
Chính sự đan xen giữa tín ngưỡng dân gian, văn minh lúa nước, cấu trúc cộng đồng làng xã và các truyền thuyết lịch sử đã tạo nên giá trị đặc sắc của lễ hội vật cầu nước làng Vân. Bởi vậy, lễ hội không chỉ là một hoạt động văn hóa truyền thống mà còn được xem như một “bảo tàng sống”, nơi nhiều lớp trầm tích văn hóa của vùng Kinh Bắc vẫn được bảo tồn và tiếp nối trong đời sống đương đại.
Một di sản sống trong dòng chảy hiện đại hôm nay.
Năm 2022, lễ hội vật cầu nước làng Vân được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận ấy không chỉ khẳng định giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc của lễ hội, mà còn cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng địa phương trong việc gìn giữ và bảo tồn di sản dân tộc. Sau nhiều giai đoạn gián đoạn bởi chiến tranh và biến động xã hội, lễ hội đã được người dân phục dựng từ năm 2002 và ngày càng thu hút đông đảo nhân dân, du khách thập phương về tham dự. Mỗi mùa hội không chỉ là dịp sinh hoạt văn hóa cộng đồng, mà còn là cơ hội để người dân cùng nhau nhắc nhớ về cội nguồn và truyền thống quê hương.
Điều đáng chú ý là chính quyền và nhân dân địa phương hiện nay vẫn kiên trì theo đuổi định hướng “phát triển du lịch trên nền tảng tôn trọng yếu tố gốc”. Ban tổ chức cam kết giữ gìn tính linh thiêng của lễ hội, không thương mại hóa không gian văn hóa và bảo đảm toàn bộ quân cầu đều là người bản địa. Đây là điểm đặc biệt quan trọng, bởi giá trị cốt lõi của lễ hội không nằm ở sự sân khấu hóa hay quy mô tổ chức, mà ở việc chủ thể văn hóa vẫn chính là cộng đồng cư dân địa phương. Người dân không đứng ngoài để “xem” lễ hội, mà trực tiếp tham gia, gìn giữ và tiếp nối di sản của cha ông qua nhiều thế hệ.
Khi tiếng trống hội dần lắng xuống bên dòng sông Cầu, sân vật cầu rồi sẽ trở lại vẻ bình yên quen thuộc của miền quê Kinh Bắc. Thế nhưng, những hồi trống khai hội, tiếng reo hò tranh cầu và sắc bùn đất tung lên dường như vẫn còn vang vọng trong tâm thức người dân nơi đây. Trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam đã tạo nên một nền văn hóa giàu chiều sâu từ chính đời sống lao động và tinh thần cộng đồng bền chặt của nhân dân. Giữa nhịp sống hiện đại hôm nay, lễ hội vật cầu nước làng Vân vẫn hiện diện như một “di sản sống”, nhắc nhớ các thế hệ mai sau về cội nguồn văn hóa và sức sống bền bỉ của dân tộc Việt Nam.
Từ lễ hội vật cầu nước làng Vân có thể thấy, phần lớn lễ hội truyền thống của người Việt không chỉ đơn thuần là những sinh hoạt văn hóa cộng đồng, mà còn lưu giữ ký ức lịch sử về hành trình dựng nước và giữ nước của dân tộc. Ẩn sau mỗi nghi lễ, trò diễn hay truyền thuyết được lưu truyền qua nhiều thế hệ là dấu ấn của những cuộc đấu tranh bảo vệ quê hương, hình ảnh các bậc tiền nhân được nhân dân tôn kính và những giá trị đã góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam. Chính vì vậy, lễ hội không chỉ là không gian bảo tồn di sản, mà còn là nơi lịch sử được kể lại bằng ngôn ngữ sống động của cộng đồng dân cư.
Trong bối cảnh hiện đại, nếu biết kết hợp hài hòa giữa việc bảo tồn giá trị nguyên gốc với các phương thức truyền thông, giáo dục và phát triển du lịch bền vững, các lễ hội truyền thống sẽ trở thành những “bảo tàng sống” đặc biệt của dân tộc. Ở đó, thế hệ trẻ không chỉ được tiếp cận những bài học trực quan về lịch sử, lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc, mà còn hiểu sâu sắc hơn về cội nguồn văn hóa của quê hương mình. Đồng thời, đây cũng là nguồn tư liệu văn hóa giàu giá trị cho ngành du lịch, góp phần hình thành những sản phẩm du lịch mang đậm bản sắc Việt Nam thay vì chỉ dừng lại ở các hoạt động giải trí đơn thuần.
Bởi giá trị bền vững nhất của một lễ hội không nằm ở số lượng du khách hay quy mô tổ chức, mà ở khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối di sản với đời sống đương đại. Khi những tiếng trống hội vẫn còn vang lên trong đời sống cộng đồng, lịch sử sẽ không chỉ nằm trong sách vở mà tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và truyền lại cho các thế hệ tương lai bằng chính hơi thở của cuộc sống hôm nay.
Thế Nguyễn – Minh Văn
