Seatimes – (ĐNA). Chưa bao giờ con người phải đối mặt với thách thức phân định thật – giả rõ nét như hiện nay. Từ những đoạn video được tạo ra chỉ bằng vài dòng lệnh đến giọng nói có thể bị giả lập với độ chân thực gần như tuyệt đối, công nghệ đang làm xóa nhòa ranh giới giữa thực và ảo. Trong khi đó, thông tin lan truyền với tốc độ vượt xa khả năng kiểm chứng, khiến người tiếp nhận ngày càng khó xác định đâu là sự thật đáng tin cậy. Trong bối cảnh ấy, vấn đề đặt ra không chỉ dừng lại ở khía cạnh công nghệ, mà sâu xa hơn là sự lung lay của niềm tin, yếu tố nền tảng của đời sống xã hội, qua đó đặt ra những yêu cầu mới, cấp thiết đối với công tác tư tưởng trong thời đại trí tuệ nhân tạo.
Sự thật không còn là điểm xuất phát duy nhất của nhận thức
Trong một thời gian dài, sự thật được xem là nền tảng xuất phát cho mọi quá trình nhận thức và ra quyết định của con người. Nhận thức đúng đắn luôn gắn với việc phản ánh trung thực hiện thực khách quan, từ đó hình thành nên hệ giá trị và niềm tin xã hội tương đối ổn định. Tuy nhiên, bước sang kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, nền tảng này đang chịu những thách thức chưa từng có, khi thông tin ngày càng tách rời khỏi thực tại mà nó vốn phản ánh.
Sự phát triển mạnh mẽ của các công nghệ như trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI), deepfake hay tổng hợp giọng nói đã cho phép tạo ra những sản phẩm thông tin hoàn chỉnh, có độ chân thực cao nhưng không nhất thiết phải bắt nguồn từ sự kiện có thật. Một video có thể được dựng nên mà chưa từng xảy ra, một phát ngôn có thể được “tái tạo” dù nhân vật chưa từng nói, và một câu chuyện có thể lan truyền rộng rãi dù không có cơ sở kiểm chứng. Trong môi trường đó, “sự thật” không còn là yếu tố hiển nhiên trong quá trình tiếp nhận thông tin, mà trở thành một đối tượng cần được xác minh, thậm chí bị nghi ngờ ngay từ đầu.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, sự thật là phạm trù khách quan, tồn tại độc lập với ý thức con người; nhận thức chỉ được coi là đúng khi phản ánh trung thực hiện thực khách quan. Từ góc độ này có thể khẳng định rằng, trí tuệ nhân tạo, dù phát triển đến đâu, cũng không có khả năng tạo ra sự thật, mà chỉ có thể tái hiện hoặc mô phỏng các biểu hiện của sự thật thông qua dữ liệu và thuật toán. Tuy nhiên, chính khả năng mô phỏng ngày càng tinh vi ấy lại tạo ra nguy cơ đánh đồng giữa cái “giống thật” và cái “là thật”.
Thực tế cho thấy, các kỹ thuật hiện đại không chỉ dừng lại ở việc tạo dựng thông tin giả hoàn toàn, mà còn cho phép thao túng sự thật theo những cách tinh vi hơn, như cắt ghép ngữ cảnh, thay đổi chi tiết, hoặc chỉ đưa ra một phần thông tin có thật để định hướng nhận thức theo mục đích nhất định. Khi đó, thông tin không hoàn toàn sai, nhưng cũng không còn phản ánh đúng bản chất sự việc. Như một cách nói hình tượng: “một nửa cái bánh mì vẫn là bánh mì, nhưng một nửa sự thật thì không còn là sự thật”.
Sự biến đổi này đang tạo ra một trạng thái mới trong đời sống thông tin, nơi con người phải tiếp cận với nhiều lớp dữ liệu chồng lấn, đan xen giữa thật và giả, giữa kiểm chứng và suy diễn. Quá trình nhận thức vì thế không còn diễn ra theo tuyến tính đơn giản, mà trở nên phức tạp, đa chiều và dễ bị chi phối bởi các yếu tố phi thực tế, như cảm xúc, định kiến hay thuật toán phân phối nội dung trên các nền tảng số. Đặc biệt, cơ chế “cá nhân hóa thông tin” (algorithmic personalization) còn khiến mỗi cá nhân sống trong một “bong bóng thông tin” riêng, càng làm gia tăng nguy cơ lệch lạc trong nhận thức.
Hệ quả là tư duy phản biện, vốn là công cụ quan trọng để phân biệt đúng sai có nguy cơ bị suy yếu nếu không được củng cố tương xứng. Khi con người dần quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh hơn kiểm chứng, hoặc tin vào những gì “có vẻ đúng”, niềm tin vào các giá trị từng được coi là chân lý bền vững cũng bị xói mòn. Đây không chỉ là vấn đề cá nhân, mà là thách thức mang tính xã hội, tác động trực tiếp đến sự ổn định của hệ tư tưởng và trật tự nhận thức chung.
Trong bối cảnh đó, khi sự thật không còn đóng vai trò điểm tựa trực tiếp và hiển nhiên trong nhận thức hằng ngày, nguy cơ xã hội bị dẫn dắt bởi những thông tin sai lệch ngày càng trở nên rõ rệt. Đây có thể xem là một dạng khủng hoảng mới, khủng hoảng trong cách con người tiếp cận, xác định và hiểu về sự thật trong thời đại số. Khi sự thật trở nên mong manh, không chỉ tính minh bạch của thông tin bị đe dọa, mà sâu xa hơn, chính nền tảng tư tưởng, đạo đức và niềm tin xã hội cũng đứng trước nguy cơ bị lung lay.
Khi công nghệ có thể tạo ra “sự thật thay thế”
Sự ra đời và phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo tạo sinh đã mở ra một năng lực chưa từng có trong lịch sử truyền thông: khả năng sản xuất nội dung ở quy mô lớn với mức độ chân thực ngày càng cao. Từ văn bản, hình ảnh đến video và giọng nói, các sản phẩm do AI tạo ra không chỉ đa dạng về hình thức mà còn tinh vi đến mức khó phân biệt với sản phẩm của con người. Trong môi trường thông tin đó, ranh giới giữa cái thực và cái ảo không còn rõ ràng, mà ngày càng trở nên nhòe mờ, thậm chí bị xóa nhòa trong nhận thức của công chúng.
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, công nghệ deepfake và các công cụ giả lập nội dung đã bị lợi dụng vào nhiều mục đích tiêu cực. Không ít trường hợp hình ảnh của lãnh đạo, người nổi tiếng bị giả mạo nhằm phát tán thông tin sai lệch hoặc phục vụ các hành vi trục lợi. Bên cạnh đó, việc sử dụng AI để giả lập giọng nói với độ chính xác cao đã trở thành công cụ cho các thủ đoạn lừa đảo tài chính ngày càng tinh vi. Tại Việt Nam, các cơ quan chức năng liên tục đưa ra cảnh báo về những hình thức lừa đảo mới này, cho thấy mức độ nguy hiểm không ngừng gia tăng và phạm vi ảnh hưởng ngày càng rộng. Đáng chú ý, các đối tượng xấu không chỉ tạo ra thông tin giả hoàn toàn, mà còn biết cách khai thác, cắt ghép những chi tiết có thật, từ đó “pha trộn” giữa đúng và sai nhằm tạo ra những sản phẩm thông tin dễ gây nhầm lẫn và khó bị phát hiện.
Không dừng lại ở việc làm giả đơn lẻ, trí tuệ nhân tạo còn cho phép xây dựng những “câu chuyện hoàn chỉnh” với cấu trúc logic chặt chẽ, có chiều sâu nội dung và thậm chí mang yếu tố cảm xúc thuyết phục. Các nội dung này có thể được liên kết với nhau thành những chuỗi thông tin nhất quán, tạo cảm giác đáng tin cậy đối với người tiếp nhận. Chính từ đây xuất hiện một hiện tượng đáng lo ngại: sự hình thành của những “sự thật thay thế”, những hệ thống thông tin không có cơ sở trong thực tế khách quan nhưng lại được trình bày như những chân lý hợp lý. Khi một câu chuyện được xây dựng đủ tinh vi và lặp lại với tần suất cao, nó có thể từng bước thâm nhập vào nhận thức, làm thay đổi cách con người nhìn nhận sự việc, thậm chí định hình niềm tin sai lệch.
Sự gia tăng của các “sự thật thay thế” đang tạo ra một môi trường thông tin cạnh tranh khốc liệt, nơi thông tin chính thống không còn giữ vị thế áp đảo như trước. Trong nhiều trường hợp, những nội dung sai lệch nhưng được dàn dựng hấp dẫn, khai thác yếu tố cảm xúc, giật gân hoặc phù hợp với định kiến sẵn có của một bộ phận công chúng lại có khả năng lan truyền nhanh và rộng hơn so với sự thật khách quan vốn khô khan và cần thời gian kiểm chứng. Điều này làm nảy sinh một nghịch lý: cái không có thật lại có thể được tin tưởng và lan tỏa mạnh mẽ hơn cái có thật.
Trong bối cảnh đó, công tác thông tin và tuyên truyền đứng trước áp lực chưa từng có. Không chỉ là nhiệm vụ cung cấp thông tin chính xác, mà còn phải chủ động nhận diện, phân tích và ngăn chặn kịp thời các luồng thông tin sai lệch ngay từ giai đoạn hình thành. Điều này đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa năng lực công nghệ, kỹ năng truyền thông hiện đại và bản lĩnh chính trị vững vàng, nhằm bảo vệ không gian thông tin lành mạnh, giữ vững niềm tin xã hội trước những tác động ngày càng phức tạp của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
Niềm tin xã hội trước nguy cơ bị dịch chuyển
Niềm tin xã hội từ lâu được hình thành và củng cố trên nền tảng của những giá trị tương đối ổn định như sự thật khách quan, tính xác thực của thông tin và uy tín của các nguồn truyền thông chính thống. Đây là cơ sở để duy trì sự đồng thuận, định hướng nhận thức và hành vi của cộng đồng. Tuy nhiên, trong bối cảnh môi trường thông tin số liên tục biến động và chịu tác động mạnh mẽ của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, những nền tảng này đang đứng trước những thách thức ngày càng rõ rệt. Tâm lý hoài nghi gia tăng khi người tiếp nhận không còn dễ dàng xác định độ tin cậy của thông tin xuất hiện dày đặc trên các nền tảng số và thiết bị thông minh.
Trong môi trường thông tin mà thật – giả đan xen, niềm tin của công chúng có xu hướng dịch chuyển khỏi các giá trị cốt lõi sang những yếu tố mang tính cảm tính và bề nổi. Những thông tin được lan truyền với tốc độ nhanh, tần suất lớn hoặc được “đóng gói” hấp dẫn về mặt cảm xúc có thể dễ dàng chiếm ưu thế trong nhận thức, bất kể mức độ chính xác của chúng. Đáng chú ý, các thủ đoạn sử dụng thông tin phiến diện, cắt xén ngữ cảnh hoặc “nửa sự thật” ngày càng trở nên tinh vi, khiến người tiếp nhận bị cuốn theo dòng cảm xúc, từ đó dễ rơi vào những “bẫy tâm lý” được thiết kế có chủ đích nhằm dẫn dắt nhận thức và hành vi.
Sự dịch chuyển của niềm tin diễn ra không ồn ào nhưng có chiều sâu và sức lan tỏa lớn, từng bước làm thay đổi cách con người đánh giá và tin tưởng vào thế giới thông tin xung quanh. Khi niềm tin không còn gắn chặt với sự thật khách quan, xã hội có nguy cơ đánh mất điểm tựa chung trong nhận thức, từ đó dẫn đến sự phân hóa về quan điểm và suy giảm mức độ đồng thuận. Trong bối cảnh đó, mỗi cá nhân có thể hình thành những “hệ quy chiếu” riêng biệt, dựa trên nguồn thông tin và trải nghiệm cá nhân, thay vì cùng chia sẻ những giá trị chung được kiểm chứng bởi thực tiễn lịch sử và hiện tại.
Đây là một thách thức nghiêm trọng đối với sự ổn định và phát triển bền vững của xã hội. Bởi lẽ, niềm tin không chỉ là vấn đề mang tính cá nhân, mà còn là nền tảng của sự gắn kết cộng đồng, là điều kiện để hình thành và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân. Khi niềm tin bị xói mòn, sự đồng thuận xã hội suy giảm, kéo theo những hệ lụy trực tiếp đến năng lực phối hợp và khả năng ứng phó của đất nước trước các biến động phức tạp về an ninh, chính trị và kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số hiện nay.
Công tác tư tưởng trong bối cảnh biến đổi nhận thức
Trước những biến đổi sâu sắc của môi trường thông tin trong kỷ nguyên số, công tác tư tưởng không thể tiếp tục vận hành trong những khuôn khổ truyền thống, mà cần được đặt trong một không gian mới, không gian mạng, nơi thông tin lan tỏa với tốc độ chưa từng có và có khả năng tác động sâu rộng đến nhận thức xã hội. Sự thay đổi này không chỉ mang tính kỹ thuật, mà còn đòi hỏi một bước chuyển căn bản về tư duy, phương thức tổ chức và nội dung triển khai. Những cách làm cũ, nếu không được đổi mới, sẽ khó có thể đáp ứng hiệu quả trước những thách thức ngày càng phức tạp của công nghệ hiện đại.
Nhận thức rõ điều đó, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định không gian mạng là một mặt trận quan trọng của công tác tư tưởng trong giai đoạn hiện nay. Tinh thần của Nghị quyết 35-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu phải chủ động, kiên quyết và thường xuyên đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong mọi điều kiện, đặc biệt là trên môi trường số. Trong bối cảnh các thế lực xấu lợi dụng công nghệ để lan truyền thông tin sai lệch, bóp méo lịch sử và xuyên tạc thực tiễn, việc nhận diện và đấu tranh với các luận điệu này không chỉ là nhiệm vụ chính trị, mà còn là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.
Tuy nhiên, công tác tư tưởng trong thời đại mới không chỉ dừng lại ở việc “phản bác” hay “đính chính”, mà cần chuyển mạnh sang tư duy chủ động định hướng. Điều đó có nghĩa là không chỉ cung cấp thông tin chính xác, mà còn phải định hình cách xã hội tiếp cận và xử lý thông tin một cách khoa học. Thông tin chính thống vì vậy cần được đổi mới theo hướng không chỉ bảo đảm tính đúng đắn và đầy đủ, mà còn phải kịp thời, sinh động, dễ tiếp cận và có sức lan tỏa cao trong môi trường số. Trong một “hệ sinh thái thông tin” cạnh tranh khốc liệt, nếu thông tin đúng không đủ hấp dẫn và nhanh chóng, nó có thể bị lấn át bởi những nội dung sai lệch nhưng được “đóng gói” hiệu quả hơn.
Cùng với đó, việc xây dựng năng lực “tự miễn dịch thông tin” trong xã hội trở thành một yêu cầu mang tính chiến lược. Điều này đòi hỏi phải chú trọng nâng cao trình độ nhận thức, kỹ năng phân tích và khả năng phản biện của người dân, từng bước hình thành “kỷ luật thông tin” trong tiếp nhận và chia sẻ nội dung trên không gian mạng. Mỗi cá nhân cần được trang bị khả năng tự đánh giá độ tin cậy của thông tin, nhận diện các dấu hiệu sai lệch và chủ động sàng lọc trước khi tiếp nhận hoặc lan truyền.
Ở tầm sâu hơn, đây chính là quá trình xây dựng “chủ quyền nhận thức”, trạng thái mà mỗi cá nhân và toàn xã hội có đủ năng lực để làm chủ thông tin, không bị chi phối bởi những tác động sai lệch từ bên ngoài. Khi mỗi công dân trở thành một chủ thể tiếp nhận thông tin tỉnh táo, có trách nhiệm và có bản lĩnh, họ sẽ góp phần hình thành một “lá chắn mềm” nhưng vững chắc, bảo vệ sự thật và nền tảng tư tưởng của xã hội. Đây cũng chính là yếu tố then chốt để giữ vững ổn định chính trị – xã hội, củng cố niềm tin và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Tái thiết niềm tin trong môi trường thông tin mới
Trong bối cảnh môi trường thông tin đang biến đổi nhanh chóng dưới tác động của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, việc củng cố và tái thiết niềm tin xã hội không thể được thực hiện theo những cách tiếp cận đơn lẻ, mà đòi hỏi một chiến lược tổng thể, đồng bộ và lâu dài. Trên nền tảng đó, sự kết hợp chặt chẽ giữa báo chí, giáo dục và công nghệ hiện đại nổi lên như ba trụ cột then chốt, giữ vai trò quyết định trong việc xây dựng một không gian thông tin lành mạnh, nơi sự thật được bảo vệ và niềm tin được củng cố một cách bền vững trước các tác động tiêu cực của thông tin sai lệch.
Trước hết, báo chí cần tiếp tục khẳng định vai trò là lực lượng nòng cốt trên mặt trận tư tưởng, đồng thời chủ động đổi mới phương thức hoạt động để thích ứng với đặc điểm của môi trường số. Không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin chính xác, báo chí phải nâng cao khả năng dẫn dắt dư luận bằng những sản phẩm truyền thông thật, có chất lượng cao, thể hiện sinh động, dễ tiếp cận và có sức lan tỏa mạnh mẽ. Trong bối cảnh thông tin cạnh tranh khốc liệt, việc truyền tải sự thật cần được thực hiện một cách hấp dẫn, kịp thời và phù hợp với thói quen tiếp nhận của công chúng hiện đại. Báo chí cách mạng, vì vậy, không chỉ là kênh thông tin chính thống mà còn phải thực sự trở thành “thanh bảo kiếm” sắc bén, kiên quyết bảo vệ sự thật, đấu tranh hiệu quả với các thủ đoạn lợi dụng “nửa sự thật” để gây nhiễu loạn nhận thức và làm suy giảm niềm tin của nhân dân.
Bên cạnh đó, giáo dục giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành năng lực nhận thức bền vững cho xã hội. Trong điều kiện mới, giáo dục không chỉ truyền đạt tri thức, mà cần tập trung phát triển tư duy phản biện, khả năng phân tích và kỹ năng kiểm chứng thông tin cho người học. Việc trang bị năng lực “đọc hiểu thông tin” trong môi trường số trở thành yêu cầu thiết yếu, giúp mỗi cá nhân không bị cuốn theo dòng chảy thông tin hỗn độn. Đặc biệt, việc đưa nội dung giáo dục về truyền thông số, an toàn thông tin và nhận diện tin giả vào chương trình giảng dạy sẽ góp phần hình thành một thế hệ công dân có bản lĩnh, có khả năng tự bảo vệ mình trước các tác động tiêu cực của môi trường thông tin. Đây chính là nền tảng để xây dựng “miễn dịch xã hội”, khả năng tự đề kháng trước thông tin sai lệch ở cấp độ cộng đồng.
Ở góc độ công nghệ, cần định hướng phát triển và ứng dụng các giải pháp kỹ thuật theo hướng phục vụ lợi ích xã hội, thay vì chỉ chạy theo khả năng tạo sinh nội dung. Các công cụ trí tuệ nhân tạo hoàn toàn có thể được sử dụng để phát hiện, cảnh báo và kiểm soát thông tin sai lệch ngay từ giai đoạn đầu, thông qua các hệ thống phân tích dữ liệu lớn, nhận diện mẫu hình bất thường hoặc xác thực nguồn tin. Khi được kết hợp với cơ chế quản lý phù hợp và hành lang pháp lý chặt chẽ, công nghệ sẽ trở thành công cụ hữu hiệu góp phần làm trong sạch không gian thông tin, hạn chế tối đa những tác động tiêu cực từ AI tạo sinh và các hình thức thao túng nội dung.
Tựu trung, việc tái thiết niềm tin trong môi trường thông tin mới không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn mang ý nghĩa chiến lược lâu dài đối với sự ổn định và phát triển của xã hội. Khi ba trụ cột báo chí – giáo dục – công nghệ được vận hành một cách đồng bộ, kết hợp với ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân trong tiếp nhận và chia sẻ thông tin, sẽ hình thành một hệ sinh thái thông tin lành mạnh, nơi sự thật được tôn trọng, niềm tin được củng cố và xã hội có đủ năng lực để đứng vững trước mọi thách thức của thời đại số.
Trong kỷ nguyên mà ranh giới giữa thật và giả ngày càng trở nên mong manh, việc bảo vệ và tái thiết niềm tin xã hội không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu đối với sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước. Khi thông tin có thể bị thao túng và nhận thức có nguy cơ bị dẫn dắt, việc giữ vững nền tảng tư tưởng, củng cố niềm tin vào những giá trị chân thực càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Điều đó đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, sự chủ động của các cơ quan truyền thông, sự đổi mới của giáo dục và trách nhiệm của mỗi công dân trong tiếp nhận, xử lý thông tin. Chỉ khi sự thật được bảo vệ, niềm tin được củng cố, xã hội mới có thể vững vàng tiến bước trong một thế giới số đầy biến động.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo
1. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam.
2. Hồ Chí Minh – Toàn tập.
3. Nghị quyết 33-NQ/TW.
4. Nghị quyết 35-NQ/TW.
5. Luật An ninh mạng năm 2018.
6. Báo cáo Digital 2024.
