Seatimes – (ĐNA). Ngày 30/4/1975, đất nước bước vào thời kỳ đặc biệt của lịch sử dân tộc: chiến tranh kết thúc nhưng những thử thách căn bản của hòa bình mới chỉ bắt đầu. Trong hoàn cảnh ấy, Tổng Bí thư Lê Duẩn cùng tập thể lãnh đạo Đảng phải đối diện nhiệm vụ chưa từng có tiền lệ: tổ chức lại toàn bộ đời sống quốc gia từ thể chế, kinh tế đến xã hội và đối ngoại. Những quyết định được đưa ra trong giai đoạn này không chỉ nhằm giải quyết khó khăn trước mắt mà còn định hình con đường phát triển lâu dài của đất nước. Nhìn lại chặng đường ấy giúp nhận diện rõ bản lĩnh của một nhà lãnh đạo gánh vác trách nhiệm trong thời điểm vận mệnh dân tộc đứng trước bước ngoặt lớn.
Thống nhất quốc gia về thể chế và tổ chức nhà nước
Sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, yêu cầu đặt ra không chỉ là hàn gắn vết thương chiến tranh mà còn phải nhanh chóng thiết lập một hệ thống quyền lực nhà nước thống nhất trên toàn lãnh thổ. Thắng lợi quân sự chỉ thực sự trọn vẹn khi được chuyển hóa thành nền tảng chính trị – pháp lý ổn định và lâu dài. Trong bối cảnh ấy, việc tổ chức Tổng tuyển cử vào tháng 4/1976 mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Lần đầu tiên sau nhiều thập niên chia cắt, cử tri cả nước cùng tham gia bầu Quốc hội chung, hình thành cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất đại diện cho ý chí và nguyện vọng thống nhất của toàn dân tộc.
Sự kiện này không chỉ là một thủ tục chính trị mà là bước ngoặt lịch sử, đánh dấu quá trình chuyển đổi từ hai cơ chế quản lý khác biệt sang một quốc gia thống nhất về thể chế. Trên cơ sở đó, kỳ họp đầu tiên của Quốc hội khóa VI đã quyết định nhiều vấn đề trọng đại, trong đó có việc đặt tên nước là Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, xác lập cấu trúc bộ máy nhà nước chung và định hướng xây dựng đất nước trong thời kỳ hòa bình. Đây là nền tảng pháp lý và chính trị để đảm bảo tính liên tục của quyền lực nhà nước, tránh khoảng trống quyền lực – nguy cơ thường thấy ở nhiều quốc gia hậu chiến.
Quá trình thống nhất bộ máy hành chính, hệ thống pháp luật và cơ chế quản lý kinh tế diễn ra trong điều kiện vô cùng khó khăn. Cơ sở hạ tầng bị tàn phá nặng nề, nền kinh tế hai miền tồn tại những mô hình khác biệt, hàng triệu người từ chiến trường trở về đời sống dân sự cần được bố trí việc làm và tái hòa nhập xã hội. Nhiều địa phương phải tổ chức lại sản xuất, phân bổ lại nguồn lực, đồng thời củng cố trật tự và kỷ cương sau nhiều năm chiến tranh. Việc thiết lập một hệ thống điều hành thống nhất từ trung ương đến địa phương vì thế không chỉ có ý nghĩa hành chính mà còn góp phần củng cố niềm tin xã hội, tạo cảm giác ổn định và định hướng rõ ràng cho tương lai.
Trong tiến trình đó, Hiến pháp năm 1980 ra đời như một bước hoàn chỉnh về mặt thể chế. Văn kiện này xác lập rõ mô hình tổ chức quyền lực nhà nước, cơ chế quản lý tập trung và nguyên tắc vận hành của hệ thống chính trị trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Dù còn phản ánh đặc điểm của giai đoạn kinh tế kế hoạch hóa tập trung, Hiến pháp 1980 đã tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, giúp đất nước duy trì sự ổn định chính trị trong những năm đầu hậu chiến đầy biến động của khu vực và thế giới.
Nhìn tổng thể, việc nhanh chóng hoàn thiện thiết chế quốc gia thể hiện tư duy chiến lược của Tổng Bí thư Lê Duẩn và tập thể lãnh đạo thời kỳ đó: thống nhất lãnh thổ phải đi đôi với thống nhất ý chí quốc gia và hệ thống quản trị. Chính sự ổn định thể chế đã tạo nền móng cho công cuộc khôi phục kinh tế, củng cố quốc phòng – an ninh và từng bước mở ra các điều chỉnh đổi mới sau này. Thành quả này góp phần giúp Việt Nam tránh rơi vào tình trạng phân hóa hay xung đột quyền lực kéo dài, một thách thức mà không ít quốc gia hậu chiến trên thế giới từng phải đối diện.
Lựa chọn mô hình phát triển và cải tạo kinh tế miền Nam
Sau ngày đất nước thống nhất, Việt Nam đứng trước một thực tế đặc biệt: hai miền tồn tại hai cấu trúc kinh tế khác biệt được hình thành trong những điều kiện lịch sử và địa chính trị hoàn toàn không giống nhau. Miền Bắc vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung phục vụ thời chiến; trong khi đó, miền Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của nền kinh tế thị trường gắn với viện trợ và dòng vốn từ bên ngoài. Việc lựa chọn một mô hình phát triển chung vì thế không chỉ là vấn đề kinh tế thuần túy mà là quyết định mang tính cấu trúc, tác động trực tiếp đến sự ổn định chính trị – xã hội của quốc gia vừa thống nhất.
Trong bối cảnh nguồn lực cạn kiệt sau chiến tranh, hạ tầng sản xuất bị tàn phá, lại chịu bao vây cấm vận từ bên ngoài, chủ trương cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh và thống nhất hệ thống tiền tệ được triển khai như một giải pháp nhằm thiết lập cơ chế quản lý thống nhất trên phạm vi cả nước. Việc thống nhất đồng tiền không chỉ xử lý vấn đề kỹ thuật tài chính mà còn khẳng định chủ quyền kinh tế quốc gia, tạo nền tảng cho điều hành vĩ mô và kiểm soát lạm phát trong giai đoạn chuyển tiếp đầy biến động.
Cùng với đó, các chương trình khôi phục và tổ chức lại sản xuất nông nghiệp, phục hồi công nghiệp nhẹ, bảo đảm phân phối lương thực – thực phẩm được triển khai rộng khắp. Hàng triệu lao động được bố trí lại việc làm; nhiều vùng kinh tế mới được hình thành nhằm khai thác tiềm năng đất đai và giải quyết sức ép dân số ở đô thị. Trong điều kiện thiếu vốn, thiếu công nghệ và thị trường xuất khẩu bị hạn chế, ưu tiên hàng đầu của chính sách kinh tế khi ấy là bảo đảm an sinh cơ bản, hạn chế phân hóa giàu nghèo đột biến và giữ vững ổn định xã hội.
Thực tiễn triển khai đã bộc lộ những khó khăn và hạn chế khách quan của mô hình quản lý tập trung trong điều kiện hòa bình, đặc biệt khi nền kinh tế bước vào giai đoạn tái thiết và phát triển dài hạn. Tuy nhiên, đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, các quyết sách thời kỳ này phản ánh nỗ lực kiểm soát quá trình chuyển đổi một cách có trật tự, tránh những cú sốc kinh tế – xã hội có thể đe dọa thành quả thống nhất.
Quan trọng hơn, chính những trải nghiệm từ quá trình cải tạo và quản lý kinh tế giai đoạn hậu chiến đã cung cấp bài học thực tiễn quý giá cho việc tổng kết và điều chỉnh tư duy phát triển sau này. Lịch sử cho thấy, các bước chuyển mình lớn của đất nước thường được thai nghén từ những thử nghiệm, va chạm và lựa chọn trong thời điểm khó khăn nhất. Từ nền tảng ấy, tư duy đổi mới từng bước hình thành, mở ra chặng đường phát triển phù hợp hơn với yêu cầu của thời đại.
Định hình trật tự quốc gia và cộng đồng công dân thống nhất
Sau chiến tranh, công cuộc xây dựng quốc gia không chỉ là tái thiết cơ sở hạ tầng, khôi phục sản xuất hay ổn định đời sống kinh tế, mà còn là quá trình kiến tạo một cộng đồng công dân thống nhất về ý thức và trách nhiệm. Trong bối cảnh đó, lãnh đạo Đảng xác định rõ: một quốc gia thống nhất phải được xây dựng trên nền tảng bình đẳng về quyền và nghĩa vụ của mọi cộng đồng dân cư sinh sống lâu dài trên lãnh thổ Việt Nam. Đây không chỉ là quan điểm chính trị mà còn là định hướng nhằm củng cố sự gắn kết xã hội sau nhiều năm chia cắt và biến động.
Chính sách quốc tịch được đặt ra như một nội dung trọng yếu trong quá trình định hình trật tự quốc gia. Đối với cộng đồng người Hoa tại miền Nam, việc tổ chức lại đời sống xã hội và xác lập tư cách công dân được triển khai nhằm bảo đảm nguyên tắc chủ quyền quốc gia, đồng thời củng cố khối đại đoàn kết dân tộc. Lựa chọn quốc tịch Việt Nam không chỉ là quyết định pháp lý mà còn thể hiện sự gắn bó lâu dài, cam kết đồng hành trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước như các dân tộc anh em khác trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam.
Trong bối cảnh khu vực cuối thập niên 1970 diễn biến phức tạp, vấn đề quốc tịch và tư cách công dân càng mang ý nghĩa chiến lược. Việc xác lập rõ ràng quan hệ pháp lý giữa Nhà nước và công dân góp phần hạn chế nguy cơ chia rẽ nội bộ, giảm thiểu tác động từ những yếu tố bên ngoài có thể ảnh hưởng đến ổn định xã hội. Đồng thời, điều này tạo cơ sở cho việc thực thi chính sách quản lý kinh tế, cư trú, thương mại và an ninh một cách thống nhất, minh bạch.
Quan trọng hơn, những quyết sách này phản ánh tư duy xây dựng bản sắc Việt Nam trên nền tảng “thống nhất trong đa dạng” – nơi mọi cộng đồng cùng chia sẻ quyền lợi và trách nhiệm đối với tương lai chung. Sự đồng thuận xã hội, được củng cố bằng khung khổ pháp lý rõ ràng và nguyên tắc bình đẳng công dân, trở thành yếu tố then chốt bảo đảm ổn định lâu dài. Chính nền tảng ấy đã góp phần tăng cường sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, nguồn lực tinh thần đặc biệt quan trọng trong giai đoạn đất nước bước ra khỏi chiến tranh và từng bước hội nhập với khu vực, thế giới.
Bản lĩnh đối ngoại và nghĩa vụ quốc tế trong bối cảnh khu vực biến động
Cuối thập niên 1970, khi công cuộc khôi phục kinh tế trong nước còn bộn bề khó khăn, Việt Nam phải đối diện những thách thức an ninh nghiêm trọng từ bên ngoài. Các cuộc tấn công ở biên giới Tây Nam không chỉ đe dọa trực tiếp chủ quyền lãnh thổ mà còn đặt ra yêu cầu bảo vệ ổn định lâu dài của quốc gia vừa thống nhất. Trong bối cảnh đó, trước thảm họa diệt chủng tại Campuchia dưới chế độ Khmer Đỏ, Việt Nam đã thực hiện nghĩa vụ quốc tế, phối hợp cùng lực lượng cách mạng Campuchia chấm dứt chế độ tàn bạo, đồng thời bảo vệ an ninh của mình và góp phần ổn định khu vực.
Quyết định đưa quân tình nguyện sang Campuchia được đưa ra khi đất nước còn nghèo khó, nguồn lực hạn chế và phải chịu sức ép ngoại giao lớn. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược, thể hiện sự kết hợp giữa trách nhiệm quốc tế và lợi ích an ninh quốc gia. Việc loại bỏ một nguồn xung đột kéo dài ở biên giới Tây Nam góp phần ngăn chặn nguy cơ bất ổn lan rộng tại Đông Nam Á, đồng thời tạo điều kiện để nhân dân Campuchia từng bước khôi phục đất nước sau thảm họa.
Song song với nhiệm vụ quốc tế, Việt Nam phải kiên quyết bảo vệ chủ quyền trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979. Diễn biến này cho thấy hòa bình sau năm 1975 không đồng nghĩa với môi trường an ninh thuận lợi tuyệt đối. Trong hoàn cảnh phải “vừa xây dựng, vừa bảo vệ”, việc kết hợp phát triển kinh tế với củng cố quốc phòng trở thành yêu cầu xuyên suốt. Bản lĩnh chính trị và ý chí độc lập dân tộc tiếp tục được thử thách trong điều kiện bao vây, cấm vận và cạnh tranh địa chính trị phức tạp.
Ở bình diện quốc tế, việc Việt Nam gia nhập Liên Hợp Quốc năm 1977 đánh dấu bước hội nhập chính thức của quốc gia thống nhất vào đời sống chính trị toàn cầu. Trong điều kiện đối ngoại nhiều thách thức, đường lối độc lập, tự chủ và đa dạng hóa quan hệ từng bước được định hình, khẳng định vị thế của Việt Nam như một chủ thể có trách nhiệm trong cộng đồng quốc tế.
Nhìn lại giai đoạn này cho thấy, đối ngoại không tách rời nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc và củng cố nội lực. Những quyết sách được đưa ra trong bối cảnh đầy biến động đã góp phần giữ vững chủ quyền, bảo đảm môi trường tồn tại của quốc gia thống nhất, đồng thời mở ra tiền đề cho quá trình bình thường hóa và mở rộng hợp tác trong các thập niên tiếp theo.
Di sản lãnh đạo và ý nghĩa tham chiếu hôm nay
Thành quả lớn nhất của giai đoạn hậu chiến không chỉ được đo bằng tốc độ khôi phục kinh tế hay việc hoàn thiện các thiết chế nhà nước, mà trước hết nằm ở việc giữ vững được sự thống nhất và ổn định của quốc gia trong thời điểm mong manh nhất của lịch sử. Khi chiến tranh vừa khép lại, đất nước đứng trước vô vàn rủi ro: khủng hoảng kinh tế, bất ổn xã hội, sức ép an ninh và cô lập quốc tế. Thế nhưng, quốc gia vẫn đứng vững, xã hội không rơi vào hỗn loạn, niềm tin vào tương lai được duy trì. Đó là nền móng âm thầm nhưng có ý nghĩa quyết định cho hành trình phát triển lâu dài của Việt Nam.
Trong bối cảnh ấy, dấu ấn của Tổng Bí thư Lê Duẩn nổi bật ở tinh thần đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên mọi lợi ích cá nhân. Những lựa chọn được đưa ra không phải trong điều kiện thuận lợi hay an toàn, mà giữa muôn vàn thách thức, khi mỗi quyết định đều gắn với trách nhiệm lịch sử nặng nề. Bản lĩnh lãnh đạo thể hiện ở sự kiên định bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ; ở quyết tâm giữ vững khối đoàn kết dân tộc; và ở sự sẵn sàng chấp nhận thử thách để bảo đảm tương lai lâu dài của đất nước. Đó là hình ảnh một người lãnh đạo dám gánh vác, không né tránh khó khăn, không đặt mình ngoài vận mệnh chung của dân tộc.
Vì vậy, giá trị của các quyết sách trong giai đoạn này không chỉ được đánh giá bằng hiệu quả trước mắt, mà còn ở năng lực tạo dựng nền tảng cho những chuyển biến mang tính chiến lược về sau. Chính từ thực tiễn nhiều thử thách của thời kỳ hậu chiến, kinh nghiệm quản lý và những bài học về phát triển, hội nhập từng bước được chắt lọc, tích lũy, góp phần định hình tư duy đổi mới từ năm 1986. Lịch sử cho thấy, mọi thành tựu của chặng đường phát triển tiếp theo đều khởi nguồn từ quá trình bền bỉ vượt qua khó khăn, nghiêm túc tổng kết thực tiễn và chủ động điều chỉnh đường lối phù hợp với điều kiện cụ thể của dân tộc và bối cảnh thời đại.
Ngày nay, khi đất nước hòa bình và hội nhập sâu rộng, nhìn lại chặng đường định hình quốc gia sau thống nhất càng thêm thấm thía giá trị của độc lập tự chủ, của sự ổn định thể chế và của sức mạnh đại đoàn kết toàn dân. Những bài học về đặt lợi ích chung lên trên hết, về giữ vững chủ quyền trong mọi hoàn cảnh, vẫn còn nguyên ý nghĩa tham chiếu trong công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền, phát triển kinh tế bền vững và bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh mới.
Mỗi mùa xuân đất nước thanh bình là lời nhắc nhớ về những thế hệ đã gánh vác trách nhiệm trong thời khắc gian nan nhất. Hình ảnh Tổng Bí thư Lê Duẩn không chỉ thuộc về một giai đoạn lịch sử, mà còn hiện diện trong nền tảng của Việt Nam hôm nay, một quốc gia thống nhất, độc lập và đang tiếp tục vươn lên. Đó là dấu ấn của một nhà lãnh đạo đã chọn đứng về phía lợi ích tối cao của dân tộc, góp phần biến chiến thắng thành tương lai, để từ gian khó của quá khứ mở ra con đường đi tới ngày mai.
Thế Nguyễn – Minh Văn
