Seatimes – (ĐNA). Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, Đông Nam Á nổi lên như một tâm điểm địa chính trị quan trọng. Với hơn 680 triệu dân, quy mô kinh tế khoảng 3,6 nghìn tỷ USD và vị trí chiến lược trên các tuyến hàng hải Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, ASEAN vừa là động lực tăng trưởng năng động, vừa giữ vai trò then chốt trong duy trì ổn định khu vực. Vì vậy, đoàn kết nội khối không chỉ bảo đảm lợi ích của từng thành viên mà còn góp phần gìn giữ hòa bình, ổn định cho toàn châu Á – Thái Bình Dương.
ASEAN và nền tảng ổn định địa chính trị khu vực
Thực tiễn lịch sử cho thấy Đông Nam Á từng là một trong những khu vực chịu nhiều biến động chính trị và cạnh tranh ảnh hưởng từ bên ngoài. Trong nửa sau thế kỷ XX, chiến tranh, xung đột ý thức hệ và sự can dự của các cường quốc đã khiến môi trường an ninh khu vực tiềm ẩn nhiều bất ổn. Tuy nhiên, việc các quốc gia lựa chọn con đường hợp tác khu vực thay vì đối đầu đã tạo nên bước ngoặt quan trọng. Từ nền tảng xây dựng lòng tin, mở rộng thương mại và tăng cường đối thoại, ASEAN từng bước khẳng định vị thế, chuyển mình từ một khu vực bị đánh giá là phân tán trở thành một trong những trung tâm tăng trưởng năng động của thế giới, đóng góp khoảng 7% GDP toàn cầu và giữ vai trò là đối tác thương mại hàng đầu của nhiều nền kinh tế lớn. Điều đó cho thấy giá trị chiến lược bền vững của đoàn kết khu vực.
Ngay từ khi thành lập năm 1967, mục tiêu xuyên suốt của ASEAN là duy trì hòa bình và ổn định. Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, Đông Nam Á chịu tác động sâu sắc từ cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc. Việc ưu tiên đối thoại, hợp tác và xây dựng lòng tin đã giúp giảm thiểu nguy cơ xung đột trực tiếp, đồng thời hình thành một cấu trúc khu vực dựa trên nguyên tắc cân bằng lợi ích. Môi trường ổn định tương đối đó chính là tiền đề quan trọng để các quốc gia tập trung phát triển kinh tế, cải thiện đời sống người dân và nâng cao vị thế trên trường quốc tế.
Nguyên tắc đồng thuận, tôn trọng chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ trở thành những trụ cột cơ bản trong “Phương cách ASEAN”. Các nguyên tắc này cho phép những quốc gia có khác biệt về thể chế chính trị, trình độ phát triển và ưu tiên chiến lược vẫn có thể tìm được điểm chung để hợp tác. Trong bối cảnh trật tự quốc tế biến động và cạnh tranh chiến lược ngày càng phức tạp, cách tiếp cận mềm dẻo, linh hoạt nhưng nhất quán của ASEAN được nhiều học giả đánh giá là một mô hình hợp tác khu vực mang tính tham khảo rộng rãi, đặc biệt đối với các khu vực đa dạng về lợi ích và bản sắc.
Về kinh tế, ASEAN hiện là một trong những điểm đến hấp dẫn của dòng vốn đầu tư quốc tế. Năm 2023, vốn FDI vào khu vực đạt trên 220 tỷ USD, phản ánh niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp toàn cầu đối với môi trường chính trị ổn định và triển vọng tăng trưởng dài hạn. Việc thúc đẩy Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), ký kết các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và tham gia sâu vào các chuỗi cung ứng toàn cầu đã giúp nâng cao mức độ liên kết nội khối cũng như khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài. Sự ổn định nội khối vì thế trở thành lợi thế cạnh tranh chiến lược trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động.
Từ góc độ địa chính trị, ASEAN giữ vai trò cầu nối giữa các trung tâm kinh tế và quyền lực lớn như Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và Liên minh châu Âu. Thông qua các cơ chế do ASEAN dẫn dắt như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Cấp cao Đông Á (EAS) hay Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+), khu vực đã thiết lập được các không gian đối thoại đa phương quan trọng, tạo điều kiện trao đổi thẳng thắn về các vấn đề an ninh, từ tranh chấp trên biển đến các thách thức phi truyền thống như khủng bố, an ninh mạng và biến đổi khí hậu. Vai trò trung tâm này không chỉ giúp giảm nguy cơ hiểu lầm chiến lược mà còn củng cố lòng tin giữa các bên, qua đó góp phần duy trì cấu trúc khu vực cân bằng và ổn định.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tiếp tục gia tăng, yêu cầu củng cố đoàn kết và phát huy vai trò trung tâm của ASEAN càng trở nên cấp thiết. Sự đồng thuận nội khối không chỉ bảo đảm lợi ích riêng của từng quốc gia thành viên, mà còn góp phần định hình một môi trường hòa bình, ổn định và hợp tác rộng lớn hơn cho toàn bộ châu Á – Thái Bình Dương.
Những bất ổn từng thử thách đoàn kết khu vực
Lịch sử phát triển của ASEAN cho thấy tiến trình hội nhập khu vực không phải lúc nào cũng thuận lợi. Nhiều biến động kinh tế, chính trị và an ninh đã đặt ra những thử thách nghiêm trọng đối với sự gắn kết nội khối, đồng thời kiểm chứng năng lực thích ứng của tổ chức này.
Khủng hoảng tài chính châu Á giai đoạn 1997–1998 là một trong những phép thử lớn nhất. Bắt đầu từ sự sụp đổ của đồng baht Thái Lan, làn sóng khủng hoảng nhanh chóng lan sang Indonesia, Hàn Quốc và nhiều nền kinh tế trong khu vực. Indonesia chứng kiến GDP giảm hơn 13% chỉ trong một năm, hàng triệu người rơi vào khó khăn kinh tế, hệ thống tài chính ngân hàng chịu tổn thất nặng nề. Tuy nhiên, chính trong nghịch cảnh đó, nhu cầu tăng cường hợp tác khu vực trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Các sáng kiến như Sáng kiến Chiang Mai về hoán đổi tiền tệ và cơ chế giám sát tài chính khu vực được thúc đẩy, góp phần củng cố “tấm đệm an toàn” trước những cú sốc toàn cầu. Khủng hoảng vì thế không chỉ là thách thức, mà còn là động lực để ASEAN nâng tầm hợp tác kinh tế tài chính.
Vấn đề Myanmar cũng là một thử thách phức tạp đối với đoàn kết nội khối. Những biến động chính trị kéo dài trong nước này buộc ASEAN phải cân nhắc thận trọng giữa nguyên tắc không can thiệp và yêu cầu duy trì ổn định khu vực. Việc xây dựng và triển khai Đồng thuận 5 điểm cho thấy nỗ lực tìm kiếm giải pháp trên cơ sở đối thoại và đồng thuận. Dù còn nhiều khó khăn, cách tiếp cận linh hoạt, từng bước của ASEAN phản ánh bản sắc ngoại giao đặc thù: ưu tiên hòa giải, kiềm chế leo thang và giữ vững vai trò trung tâm của tổ chức.
Quan hệ căng thẳng giữa Thái Lan và Campuchia liên quan đến khu vực đền Preah Vihear cũng là một minh chứng đáng chú ý. Những đụng độ quân sự cục bộ đã làm dấy lên lo ngại về nguy cơ xung đột rộng hơn. Tuy nhiên, thông qua các kênh đối thoại song phương kết hợp với vai trò điều hòa của ASEAN, căng thẳng dần được kiểm soát, không leo thang thành khủng hoảng quy mô lớn. Trường hợp này cho thấy giá trị của cơ chế tham vấn khu vực trong việc xây dựng lòng tin và quản lý bất đồng.
Bên cạnh các thách thức an ninh – chính trị, chênh lệch trình độ phát triển giữa các quốc gia thành viên vẫn là bài toán dài hạn. Sự khác biệt về thu nhập bình quân, chất lượng hạ tầng, năng lực công nghệ và nguồn nhân lực có thể tạo ra khoảng cách trong quá trình hội nhập. Vì vậy, các sáng kiến thu hẹp khoảng cách phát triển, thúc đẩy kết nối hạ tầng, hỗ trợ chuyển đổi số và phát triển bền vững đóng vai trò then chốt trong việc củng cố sự gắn kết nội khối. Chỉ khi bảo đảm lợi ích phát triển được phân bổ tương đối hài hòa, ASEAN mới có thể duy trì nền tảng đoàn kết vững chắc trước những biến động ngày càng phức tạp của môi trường quốc tế.
Nhìn tổng thể, chính việc vượt qua những thử thách lớn trong lịch sử đã góp phần định hình bản lĩnh và bản sắc của ASEAN: thận trọng nhưng chủ động, linh hoạt nhưng kiên định với mục tiêu hòa bình và ổn định khu vực.
ASEAN trong cạnh tranh chiến lược toàn cầu hiện nay
Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn hiện nay không còn giới hạn trong lĩnh vực quân sự mà đã mở rộng sang thương mại, công nghệ, chuỗi cung ứng, năng lượng và ảnh hưởng địa chính trị. Đông Nam Á, với vị trí nằm trên các tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 30% thương mại toàn cầu, trở thành một trọng điểm trong tính toán chiến lược của nhiều cường quốc. Khu vực vừa là mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng toàn cầu, vừa là thị trường tiêu dùng năng động với hơn 680 triệu dân. Điều này mở ra nhiều cơ hội phát triển, song cũng đặt ra thách thức lớn về cân bằng lợi ích và duy trì ổn định.
Trong bối cảnh đó, ASEAN kiên định cách tiếp cận cân bằng và bao trùm. Thay vì tham gia các liên minh quân sự mang tính đối đầu, ASEAN thúc đẩy đối thoại, hợp tác đa phương và xây dựng lòng tin thông qua các cơ chế khu vực do mình dẫn dắt. Cách tiếp cận này giúp khu vực duy trì môi trường ổn định tương đối, tránh bị cuốn sâu vào vòng xoáy cạnh tranh nước lớn, đồng thời bảo đảm không gian chiến lược cần thiết cho phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế.
Tuy nhiên, những thách thức mới đang nổi lên với tính chất phức tạp và liên ngành hơn. Cạnh tranh công nghệ và xu hướng “tách rời” chuỗi cung ứng có thể tạo sức ép lựa chọn chiến lược đối với các nền kinh tế trong khu vực. An ninh năng lượng, biến đổi khí hậu, dịch bệnh và các mối đe dọa an ninh phi truyền thống đòi hỏi mức độ phối hợp sâu rộng và hiệu quả hơn. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng tới từng quốc gia thành viên mà còn tác động trực tiếp tới tính bền vững của toàn bộ cộng đồng khu vực.
Trong bối cảnh đó, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược trở thành yêu cầu cấp thiết. Điều này bao gồm việc tăng cường liên kết nội khối, thúc đẩy kết nối hạ tầng, phát triển kinh tế số, đẩy mạnh chuyển đổi năng lượng và củng cố khả năng ứng phó chung trước khủng hoảng. Một ASEAN gắn kết và chủ động sẽ có khả năng định hình các quy tắc hợp tác khu vực theo hướng minh bạch, cân bằng và dựa trên luật lệ.
Về dài hạn, đoàn kết nội khối không chỉ là điều kiện bảo vệ lợi ích của từng quốc gia thành viên mà còn là nền tảng để ASEAN tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực đang định hình. Giá trị chiến lược của liên kết ASEAN vì thế không chỉ nằm ở tăng trưởng kinh tế, mà còn ở khả năng đóng góp vào một môi trường quốc tế ổn định, cân bằng và phát triển bền vững trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.
Việt Nam trong ASEAN – đóng góp và tầm nhìn chiến lược
Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong tiến trình hội nhập khu vực và quốc tế. Từ một nền kinh tế đang trong giai đoạn chuyển đổi, Việt Nam từng bước vươn lên trở thành một thành viên năng động, có trách nhiệm và ngày càng đóng vai trò chủ động trong các sáng kiến hợp tác chung. Tinh thần độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển luôn là điểm nhất quán trong đường lối đối ngoại, đồng thời cũng là nền tảng để Việt Nam đóng góp vào việc củng cố đoàn kết nội khối.
Để trở thành một trong những hạt nhân, đầu tàu của ASEAN, yêu cầu tiên quyết đối với Việt Nam là duy trì ổn định kinh tế và chính trị trong nước. Ổn định vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm an sinh xã hội, cải thiện môi trường đầu tư và củng cố niềm tin của doanh nghiệp, nhà đầu tư quốc tế chính là cơ sở để nâng cao vai trò khu vực. Một quốc gia có nền tảng ổn định chính trị và kinh tế tăng trưởng bền vững sẽ có đủ năng lực và uy tín để tham gia định hình các chương trình nghị sự chung của ASEAN.
Về kinh tế, kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và ASEAN đã vượt 80 tỷ USD mỗi năm, cho thấy mức độ liên kết ngày càng sâu rộng. ASEAN hiện là một trong những đối tác thương mại và đầu tư quan trọng hàng đầu của Việt Nam, đồng thời cũng là không gian chiến lược để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực. Việc nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển công nghiệp hỗ trợ và đẩy mạnh chuyển đổi số sẽ giúp Việt Nam gia tăng giá trị gia tăng trong mạng lưới sản xuất chung của ASEAN.
Việt Nam nhiều lần đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN, đặc biệt trong những thời điểm khu vực và thế giới đối mặt với nhiều thách thức như dịch bệnh hay biến động kinh tế toàn cầu. Thông qua việc thúc đẩy các sáng kiến về liên kết kinh tế, phục hồi sau khủng hoảng và tăng cường đối thoại, Việt Nam đã góp phần củng cố vai trò trung tâm của ASEAN, đồng thời nâng cao uy tín quốc tế của đất nước. Khả năng điều phối linh hoạt, dung hòa lợi ích và thúc đẩy đồng thuận là những yếu tố quan trọng giúp Việt Nam khẳng định vị thế trong khu vực.
Về địa chính trị, Việt Nam kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ quốc tế; chủ động tham gia các cơ chế đối thoại và hợp tác, đóng vai trò cầu nối giữa các đối tác khác nhau. Cách tiếp cận cân bằng, dựa trên luật lệ và tôn trọng lợi ích chính đáng của các bên phù hợp với tinh thần hợp tác và bao trùm của ASEAN, đồng thời góp phần duy trì môi trường hòa bình, ổn định ở khu vực.
Trong tầm nhìn dài hạn, Việt Nam định hướng phát triển kinh tế xanh, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Những định hướng này không chỉ phục vụ mục tiêu phát triển bền vững của quốc gia mà còn đóng góp thiết thực vào tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN gắn kết, tự cường và thích ứng. Một Việt Nam ổn định, năng động và có tầm nhìn chiến lược sẽ là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy ASEAN phát triển mạnh mẽ hơn trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng phức tạp.
Triển vọng đoàn kết ASEAN trong giai đoạn mới
Bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều biến động và cạnh tranh đan xen, ASEAN chỉ có thể phát huy đầy đủ vai trò và vị thế của mình khi giữ vững được nền tảng đoàn kết nội khối. Đoàn kết ấy không chỉ dừng ở tuyên bố chính trị, mà phải được củng cố bằng sự ổn định kinh tế – chính trị của từng quốc gia thành viên. Khi mỗi nước duy trì được môi trường chính trị vững chắc, tăng trưởng bền vững và đồng thuận xã hội, toàn khối sẽ có nền tảng đủ mạnh để ứng phó với các cú sốc bên ngoài.
Một ASEAN ổn định và gắn kết sẽ không bị cuốn theo vòng xoáy cạnh tranh nước lớn, mà có thể chủ động định hình không gian hợp tác dựa trên luật lệ, cân bằng lợi ích và tôn trọng lẫn nhau. Chính sự thống nhất trong đa dạng, khả năng dung hòa khác biệt và xây dựng đồng thuận sẽ giúp ASEAN trở thành một điểm tựa chiến lược, một “cán cân mềm” góp phần giảm thiểu căng thẳng, thúc đẩy đối thoại và tìm kiếm giải pháp hòa bình cho các vấn đề địa chính trị và kinh tế toàn cầu.
Trong một thế giới đang tái cấu trúc sâu sắc, giá trị của ASEAN không chỉ thể hiện ở quy mô thị trường hay tốc độ tăng trưởng, mà còn ở năng lực kiến tạo ổn định. Khi đoàn kết nội khối được củng cố trên nền tảng ổn định của từng quốc gia thành viên, ASEAN sẽ tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm điều hòa lợi ích, là không gian hợp tác đáng tin cậy và nhân tố tích cực đóng góp vào hòa bình, phát triển bền vững của khu vực và thế giới.
Thế Nguyễn – Minh Văn
