Seatimes – (ĐNA). Tháng 3/2026, thị trường lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long chưa ghi nhận biến động lớn ở đầu ra, song áp lực chi phí sản xuất lại gia tăng nhanh theo đà tăng của xăng dầu, phân bón, vận tải và các khâu trung gian phân phối. Trong bối cảnh địa chính trị thế giới tiếp tục tác động tới năng lượng và chuỗi cung ứng, sức ép đang dồn trực tiếp lên cánh đồng. Bài toán đặt ra không chỉ là giữ vững sản lượng mà còn phải giảm giá thành, bảo toàn lợi nhuận cho nông dân và nâng cao sức chống chịu của toàn chuỗi lúa gạo.
Chi phí đầu vào bào mòn lợi nhuận
Áp lực chi phí đầu vào đang trở thành yếu tố chi phối mạnh hiệu quả sản xuất lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long. Giá nhiên liệu tăng nhanh dưới tác động của xung đột quốc tế và gián đoạn vận tải toàn cầu đã kéo theo một loạt chi phí dịch vụ nông nghiệp tăng đồng loạt. Từ làm đất, bơm tưới, thu hoạch đến vận chuyển lúa tươi ra khỏi ruộng, mọi công đoạn đều phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào nhiên liệu, khiến giá thành sản xuất tiếp tục nhích lên.
Trong sản xuất lúa, dầu điêzen không chỉ là chi phí vận hành máy móc như máy cày, máy bơm hay máy gặt đập liên hợp. Đây còn là yếu tố nền của toàn bộ chuỗi dịch vụ hỗ trợ canh tác. Khi giá nhiên liệu tăng, chi phí làm đất tăng, chi phí bơm tưới tăng, giá thuê thu hoạch tăng, cước vận chuyển lúa tươi cũng tăng theo. Ngay cả giá vận chuyển vật tư đầu vào cũng bị đẩy lên. Một biến động ở nhiên liệu vì vậy có thể lan truyền thành nhiều khoản chi cộng dồn trên mỗi héc-ta lúa. Trong bối cảnh biên lợi nhuận sản xuất vốn đã không cao, mức tăng này nhanh chóng làm “mỏng” phần lời của nông dân. Đây là dạng chi phí lan tỏa âm thầm nhưng tác động trực diện nhất đến hiệu quả canh tác.
Nếu nhiên liệu là nguồn sức ép đầu tiên, phân bón đang nổi lên như áp lực lớn thứ hai. Ghi nhận trên thị trường cho thấy từ cuối tháng 2 đến giữa tháng 3/2026, giá phân đạm tại khu vực tăng mạnh. Cùng thời điểm, theo thông tin từ cơ quan quản lý nông nghiệp, giá urê thế giới đã lên mức khoảng 540–545 USD/tấn, khiến chi phí sản xuất nông nghiệp tăng thêm 3–5%. Diễn biến này đặt người trồng lúa trước bài toán khó về cân đối chi phí đầu tư cho mỗi vụ mùa.
Điều đáng lưu ý không chỉ nằm ở mức giá phân bón tăng, mà còn ở tập quán canh tác tại một số nơi vẫn thiên về sạ dày, bón nhiều để giữ năng suất. Khi giá vật tư leo thang, cách làm này bộc lộ rõ hạn chế: chi phí tăng nhanh nhưng hiệu quả chưa chắc tăng tương ứng. Nếu không kiểm soát hợp lý lượng phân sử dụng, lợi nhuận của nông dân sẽ tiếp tục bị thu hẹp ngay trên đồng ruộng.
Song song đó, chi phí logistics và phân phối cũng đang tạo thêm sức ép lên hạt gạo. Theo phản ánh từ khu vực hợp tác xã, căng thẳng tại Trung Đông có thể làm chi phí vận tải biển tăng 25–35% và kéo dài thời gian vận chuyển thêm từ một đến hai tuần. Ở trong nước, nông sản vẫn phải đi qua nhiều tầng nấc trung gian trước khi đến thị trường tiêu thụ, khiến chi phí cộng dồn từ đồng ruộng đến khâu cuối cùng ngày càng lớn. Trong khi đó, khu vực hợp tác xã, lực lượng đang cung ứng lượng đáng kể lúa gạo và rau quả cho thị trường nội địa lại phải đối mặt với bài toán chi phí đầu tư sản xuất tăng cao, từ đó làm suy giảm năng lực cạnh tranh của nông sản.
Thực tế cho thấy giá lúa đầu ra thời gian qua tương đối ổn định nhưng chưa tăng đủ để bù đắp phần chi phí đầu vào đang đội lên. Hoạt động thu mua ở nhiều địa phương diễn ra chậm, thương lái và doanh nghiệp còn thận trọng. Vì vậy, dù giá lúa không giảm sâu, người trồng lúa vẫn chịu sức ép lớn khi mức tăng ở đầu ra không theo kịp đà tăng của chi phí sản xuất.
Vấn đề càng trở nên đáng chú ý khi Đồng bằng sông Cửu Long là vùng sản xuất lúa gạo trọng điểm của cả nước, chiếm hơn một nửa sản lượng lúa và gần như toàn bộ nguồn cung gạo xuất khẩu. Chi phí tăng tại khu vực này vì thế không chỉ ảnh hưởng tới thu nhập của nông dân mà còn tác động trực tiếp tới hiệu quả của toàn chuỗi giá trị lúa gạo. Điều đáng lo ngại không phải là nguy cơ giảm sản lượng trước mắt, mà là thực tế nông dân vẫn làm ra lúa nhưng phần lợi nhuận ngày càng bị bào mòn qua từng vụ.
Có thể thấy sức ép hiện nay mang tính chất kép. Một mặt, biến động địa chính trị toàn cầu khiến giá nhiên liệu, vật tư và vận tải khó lường. Mặt khác, những hạn chế nội tại của chuỗi lúa gạo trong nước như sản xuất phân tán, mua đầu vào nhỏ lẻ, phụ thuộc vào thương lái và năng lực sấy, kho, logistics còn yếu đã làm chi phí trung gian tiếp tục phình to. Khi hai yếu tố này cùng tác động, biên lợi nhuận trên đồng lúa bị nén mạnh hơn. Vì vậy, bài toán của ngành lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay cần được nhìn từ góc độ chi phí và tổ chức thị trường, thay vì chỉ tập trung vào diễn biến giá lúa đầu ra.
Giảm giá thành để giữ lợi nhuận
Trong bối cảnh chi phí đầu vào vẫn duy trì ở mức cao, hướng đi rõ ràng nhất đối với sản xuất lúa hiện nay là giảm giá thành ngay từ khâu canh tác. Điều này đòi hỏi chuyển mạnh sang mô hình sản xuất tiết kiệm đầu vào, trong đó giảm lượng giống gieo sạ, giảm phân bón, giảm thuốc bảo vệ thực vật và loại bỏ những khoản chi không cần thiết. Thực tế sản xuất cho thấy khi quản lý tốt đầu vào, nông dân không chỉ hạ được giá thành mà còn duy trì được mức lợi nhuận ổn định hơn. Đây là giải pháp thiết thực, phù hợp với điều kiện đồng ruộng hiện nay.
Kết quả từ nhiều mô hình canh tác cho thấy dư địa giảm chi phí vẫn còn đáng kể. Vấn đề cốt lõi là thay đổi tư duy từ “đầu tư nhiều để chắc năng suất” sang quản trị đầu vào theo đúng nhu cầu sinh trưởng của cây lúa. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, ba yếu tố cần được điều chỉnh trước hết là mật độ gieo sạ, lượng phân bón và số lần phun thuốc. Giảm bón phân dư thừa không chỉ giúp hạ chi phí mà còn hạn chế đổ ngã, góp phần nâng chất lượng hạt lúa. Trong bối cảnh giá vật tư nông nghiệp tăng nhanh, những biện pháp này có thể tạo ra hiệu quả rõ rệt ngay trên chi phí thực tế của mỗi héc-ta canh tác.
Cơ giới hóa cũng chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với mục tiêu giảm chi phí và nâng năng suất lao động. Với cây lúa, việc ứng dụng thiết bị bay không người lái trong gieo sạ, phun thuốc hoặc bón phân có thể giúp tiết kiệm đáng kể chi phí nếu được triển khai trên quy mô cánh đồng lớn hoặc thông qua tổ hợp tác, hợp tác xã. Ngược lại, đầu tư đơn lẻ, thiếu liên kết sẽ khó mang lại hiệu quả kinh tế. Vì vậy, cơ giới hóa cần đi cùng với tổ chức lại sản xuất, thay vì triển khai theo phong trào.
Ở phạm vi rộng hơn, bài toán giảm giá thành không thể chỉ dừng ở kỹ thuật canh tác mà cần gắn với tái cấu trúc chuỗi sản xuất – tiêu thụ. Điểm nghẽn của người trồng lúa hiện nay không chỉ là chi phí cao mà còn là vị thế yếu trong đàm phán thị trường khi sản xuất còn phân tán. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, mô hình hợp tác xã đã được hình thành khá phổ biến, song chất lượng hoạt động chưa đồng đều. Vì vậy, hợp tác xã cần được nâng vai trò từ cung ứng dịch vụ đầu vụ lên trung tâm liên kết sản xuất: mua vật tư đầu vào tập trung, thống nhất quy trình canh tác, điều phối cơ giới hóa, tổ chức sấy – kho – tạm trữ và kết nối doanh nghiệp tiêu thụ. Đây là mắt xích quan trọng giúp giảm chi phí trung gian và giữ lại giá trị cho hạt gạo.
Trong bối cảnh giá đầu vào biến động mạnh, vấn đề tạm trữ lúa gạo cũng cần được đặt ra một cách thực chất. Khi bước vào vụ thu hoạch rộ, nếu nông dân hoặc hợp tác xã thiếu kho sấy, thiếu vốn lưu động, áp lực bán nhanh có thể khiến giá bị ép xuống, trong khi chi phí sản xuất đã tăng ngay từ đầu vụ. Do đó, tạm trữ không chỉ nhằm ổn định thị trường mà còn tạo thêm dư địa cho người sản xuất chủ động lựa chọn thời điểm bán, hạn chế tình trạng “được mùa bán vội”. Đây là lĩnh vực cần được hỗ trợ mạnh hơn về tín dụng lưu kho, đầu tư hạ tầng sau thu hoạch và năng lực logistics nông sản.
Về chính sách, định hướng phát triển sản xuất lúa bền vững đã được xác lập tương đối rõ. Các chương trình phát triển vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, giảm phát thải gắn với tăng trưởng xanh đang hướng tới mục tiêu không chỉ nâng chất lượng gạo mà còn tái tổ chức sản xuất theo hướng giảm đầu vào, tăng giá trị và hình thành vùng nguyên liệu quy mô lớn. Nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là công cụ quan trọng để chuyển mô hình sản xuất từ “chi phí cao, lợi nhuận mỏng” sang “đầu tư hợp lý, giá trị gia tăng cao hơn”.
Tuy nhiên, để chính sách thực sự đi vào đời sống sản xuất, khâu then chốt vẫn là triển khai tại vùng nguyên liệu. Việc hỗ trợ tín dụng cho hợp tác xã, nâng năng lực tạm trữ, đầu tư logistics nông sản và xây dựng cơ chế liên kết minh bạch giữa doanh nghiệp với người trồng lúa cần được đẩy mạnh. Nếu các điểm nghẽn này không được xử lý, lợi ích chính sách có thể chỉ dừng lại ở khâu lưu thông mà chưa tạo chuyển biến rõ rệt đối với thu nhập của nông dân.
Có thể rút ra một nhận định khá rõ: thách thức của ngành lúa gạo hiện nay không còn nằm chủ yếu ở sản lượng, mà chuyển mạnh sang bài toán chi phí và năng lực chống chịu của toàn chuỗi giá trị. Hạt gạo Việt Nam vẫn có thị trường, Đồng bằng sông Cửu Long vẫn giữ vai trò vùng sản xuất chiến lược. Tuy nhiên, nếu không kéo được giá thành xuống, không giảm được tầng nấc trung gian và không nâng được năng lực hậu cần sau thu hoạch, phần giá trị gia tăng sẽ tiếp tục bị hao hụt trước khi đến tay người trồng lúa.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là nỗ lực tự thân của nông dân mà cần một hệ thống chính sách hỗ trợ đồng bộ từ trung ương đến địa phương. Việc bình ổn giá các yếu tố đầu vào thiết yếu như nhiên liệu, phân bón, dịch vụ logistics nông nghiệp cần được xem là một nội dung quan trọng trong điều hành kinh tế vĩ mô, nhằm giảm bớt rủi ro chi phí cho sản xuất. Song song với tiến trình hiện đại hóa công nghiệp, quá trình hiện đại hóa khoa học – kỹ thuật cho nông nghiệp cũng cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn, thông qua đầu tư nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, cơ giới hóa và tổ chức sản xuất quy mô lớn, thay vì để nông dân tự tiếp cận kỹ thuật theo cách đơn lẻ, thiếu đồng bộ.
Một vấn đề khác cần được nhìn nhận dài hạn là bảo vệ quỹ đất nông nghiệp có chất lượng cao. Việc chuyển đổi đất lúa sang hạ tầng đô thị, khu công nghiệp hoặc các dự án dịch vụ cần được cân nhắc thận trọng, tránh làm suy giảm nền tảng sản xuất của vùng trọng điểm. Bảo đảm không gian phát triển cho nông nghiệp cũng chính là bảo đảm an ninh lương thực và ổn định sinh kế cho hàng triệu hộ dân.
Về tổng thể, chính sách hỗ trợ cần hướng tới cách tiếp cận tập trung và có tính dẫn dắt: tăng cường vai trò của hợp tác xã, hình thành vùng nguyên liệu quy mô lớn, đầu tư hạ tầng sấy – kho – logistics và mở rộng tín dụng phục vụ tạm trữ. Khi chi phí đầu vào được kiểm soát, tổ chức thị trường minh bạch hơn và khoa học kỹ thuật được ứng dụng đồng bộ, lợi nhuận của người trồng lúa sẽ có điều kiện được bảo toàn. Trong điều kiện kinh tế thế giới còn nhiều bất định, giữ được lợi nhuận cho nông dân cũng chính là giữ sức bền cho một ngành hàng chiến lược của quốc gia.
Trọng Nguyễn
