Seatimes – (ĐNA). Ngày 11/8/2026, Chính phủ Việt Nam đã ký Quyết định số 1528/QĐ-TTg, phê duyệt chương trình phát triển kỹ năng AI trên toàn quốc đến năm 2030, tầm nhìn 2035, hướng tới đưa AI trở thành kỹ năng nền tảng của nền kinh tế. Chương trình tập trung đào tạo nhân lực, xây dựng các trung tâm nghiên cứu, mở rộng phổ cập kiến thức AI và tăng cơ hội tiếp cận cho các nhóm lao động dễ bị tổn thương, qua đó nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và khả năng tự cường của đất nước.
Kỹ năng AI chuyển từ lĩnh vực chuyên biệt sang ưu tiên quốc gia
Chính sách này đánh dấu bước chuyển từ các sáng kiến đào tạo riêng lẻ sang một khuôn khổ phát triển kỹ năng AI có sự hậu thuẫn của Nhà nước, trong đó năng lực AI được xem là một năng lực cốt lõi của quốc gia. Chính phủ hướng tới việc đưa AI trở thành công cụ quen thuộc trong học tập, công việc và quản lý, để người học, người lao động, nhà quản lý và cán bộ hành chính có thể tiếp cận và ứng dụng công nghệ này trong hoạt động thường nhật, thay vì chỉ giới hạn trong đội ngũ chuyên gia tại các công ty công nghệ hay viện nghiên cứu.
Tham vọng này gắn với một chương trình nghị sự rộng lớn hơn về phát triển công nghiệp và nâng cao năng lực quản trị. Chương trình khẳng định rằng lực lượng lao động am hiểu AI sẽ góp phần hỗ trợ các lĩnh vực công nghệ chiến lược, thúc đẩy quá trình chuyển đổi số, nâng cao năng suất và củng cố năng lực tự chủ về công nghệ của đất nước. Đồng thời, việc xây dựng nguồn nhân lực AI cũng được xem là yếu tố quan trọng giúp Việt Nam bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh các nước đang cạnh tranh ngày càng quyết liệt về dữ liệu, mô hình AI và tri thức chuyên môn.
Đến năm 2030, kế hoạch hướng tới việc phổ cập kiến thức và kỹ năng sử dụng AI an toàn, hiệu quả trong toàn bộ hệ thống giáo dục và khu vực công. Theo Asia News Network, ít nhất 80% học sinh phổ thông và học sinh dự bị đại học được kỳ vọng đạt các năng lực này, cùng với toàn bộ sinh viên đại học và ít nhất 80% học viên tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Lực lượng lao động khu vực công cũng là một trọng tâm của chương trình, với mục tiêu ít nhất 90% cán bộ, công chức, viên chức và người lao động tại các đơn vị sự nghiệp công lập được trang bị những kỹ năng liên quan đến AI, đồng thời từng bước bao phủ toàn bộ nhân sự trong ngành giáo dục và đào tạo.
Quy mô của các mục tiêu này cho thấy Chính phủ không còn xem AI đơn thuần là một kỹ năng bổ trợ dành cho một nhóm ngành chuyên biệt. Thay vào đó, AI được định vị như một năng lực nền tảng, cần được tích hợp vào hoạt động của các bộ, ngành, trường học và toàn bộ hệ thống đào tạo.
Bên cạnh mục tiêu phổ cập kiến thức cơ bản, kế hoạch cũng chú trọng đào tạo lại và nâng cao trình độ cho ít nhất 50.000 nhân sự có trình độ đại học trở lên, nhằm giúp họ có khả năng ứng dụng AI trong các lĩnh vực ưu tiên. Chương trình đồng thời đặt mục tiêu phát triển ít nhất 10.000 chuyên gia AI trình độ cao, bao gồm các nhà nghiên cứu, kỹ sư và chuyên gia có khả năng xây dựng, vận hành và quản lý các hệ thống tiên tiến một cách an toàn và có trách nhiệm. Trong số này, ít nhất 1.500 người được kỳ vọng sẽ chuyên sâu về các công nghệ cốt lõi và đảm nhiệm vai trò then chốt trong việc triển khai những nhiệm vụ quan trọng về AI.
Các trường đại học và trung tâm nghiên cứu sẽ đóng vai trò chủ chốt
Hệ thống giáo dục được xác định là một mắt xích trung tâm trong quá trình triển khai chương trình. Một mô hình tích hợp AI sẽ được xây dựng trên tất cả các cấp học và loại hình giáo dục. Theo đó, mọi cơ sở giáo dục đại học sẽ phải ban hành quy định về việc sử dụng AI trong đào tạo, nghiên cứu và đánh giá. Yêu cầu này có thể thúc đẩy các trường đại học nhanh chóng chuyển từ giai đoạn thử nghiệm mang tính tự phát sang một mô hình quản trị bài bản hơn, đặc biệt trong các vấn đề liên quan đến liêm chính học thuật, thiết kế phương thức đánh giá và sử dụng AI một cách có trách nhiệm.
Chương trình cũng đặt mục tiêu thành lập ít nhất 10 trung tâm nghiên cứu và đào tạo AI tiên tiến, đồng thời lựa chọn 25 cơ sở giáo dục đại học làm các đầu mối về đào tạo, đổi mới sáng tạo và nghiên cứu. Cách tiếp cận này cho thấy Chính phủ đang hướng tới việc vừa tập trung nguồn lực chuyên môn, vừa mở rộng năng lực tiếp cận và đào tạo. Mạng lưới này được kỳ vọng có thể đáp ứng đồng thời nhu cầu phát triển đội ngũ nghiên cứu chuyên sâu và đào tạo lực lượng đông đảo có khả năng ứng dụng AI trong công nghiệp cũng như khu vực công.
Việc đặc biệt chú trọng nâng cao năng lực của các cơ sở giáo dục là một điểm đáng chú ý, trong bối cảnh thiếu hụt nhân tài đang trở thành một trong những rào cản lớn nhất của cuộc đua AI toàn cầu. Ngay cả những quốc gia sở hữu hạ tầng kỹ thuật số phát triển cũng có thể gặp khó khăn nếu không có đủ đội ngũ giảng viên, nhà nghiên cứu, chuyên gia dữ liệu và nhân sự vận hành hệ thống. Kế hoạch của Việt Nam dường như được thiết kế nhằm chủ động giải quyết thách thức này, trước khi tình trạng thiếu hụt nhân lực trở thành lực cản mang tính cơ cấu đối với quá trình phát triển và tăng trưởng.
Kết nối lớp học, doanh nghiệp và thị trường lao động
Thay vì xem giáo dục là một hoạt động tách biệt, chương trình được thiết kế theo hướng xây dựng một hệ sinh thái toàn diện, kết nối chặt chẽ giữa đào tạo, doanh nghiệp và thị trường lao động. Các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm hoàn thiện khung thể chế, phát triển đội ngũ giáo viên và mạng lưới chuyên gia, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trình độ cao, đồng thời tăng cường sự gắn kết giữa hoạt động đào tạo với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường.
Chương trình cũng dự kiến đầu tư vào cơ sở hạ tầng, dữ liệu và các môi trường thực hành dùng chung phục vụ công tác đào tạo. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng, bởi giáo dục AI ngày càng phụ thuộc vào khả năng tiếp cận năng lực tính toán, bộ dữ liệu và các tình huống ứng dụng thực tế, thay vì chỉ dừng lại ở kiến thức lý thuyết trên lớp. Nếu thiếu những điều kiện đầu vào này, quá trình đào tạo có nguy cơ tạo ra lực lượng lao động nắm vững khái niệm nhưng gặp khó khăn khi chuyển hóa kiến thức thành năng lực triển khai trong môi trường thực tế của doanh nghiệp và ngành công nghiệp.
Cách thiết kế chính sách cho thấy Việt Nam muốn tránh tình trạng này bằng việc tăng cường kết nối giữa các trường đại học, cơ sở đào tạo và nhà tuyển dụng. Qua đó, Chính phủ phát đi thông điệp rằng năng lực AI không chỉ cần được trang bị về mặt kiến thức mà còn phải được ứng dụng trực tiếp vào các lĩnh vực như sản xuất, dịch vụ, hành chính và khởi nghiệp số. Chiến lược này cũng phù hợp với mục tiêu rộng hơn của Việt Nam là từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị, gia tăng hàm lượng công nghệ và tri thức trong nền kinh tế, đồng thời giảm dần sự phụ thuộc vào lợi thế lao động chi phí thấp.
Tính bao trùm được chú trọng trong chiến lược
Chương trình dành sự quan tâm đặc biệt đến các nhóm dễ bị tổn thương, bao gồm người lao động có nguy cơ mất việc do tự động hóa, người học tại các khu vực khó khăn, phụ nữ làm việc trong lĩnh vực công nghệ và người khuyết tật. Sự chú trọng này phản ánh nhận thức rằng việc ứng dụng AI, nếu không đi kèm với cơ hội tiếp cận đào tạo một cách công bằng, có thể làm gia tăng khoảng cách và bất bình đẳng trong xã hội.
Đối với Việt Nam, đây không chỉ là vấn đề thuộc phạm vi chính sách xã hội. Tốc độ tự động hóa ngày càng tăng trong các lĩnh vực như sản xuất, logistics, tài chính và hành chính công đòi hỏi lực lượng lao động phải liên tục cập nhật và đào tạo lại kỹ năng. Nếu quá trình chuyển đổi không được quản lý hiệu quả, những lợi ích về năng suất có thể đi kèm với chi phí xã hội đáng kể. Việc xác định rõ các nhóm có nguy cơ bị bỏ lại phía sau cho thấy chính sách hướng tới việc bảo đảm tính bao trùm, đồng thời duy trì sự bền vững về mặt xã hội và chính trị trong quá trình ứng dụng AI.
Động thái này cũng mang ý nghĩa trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gia tăng. Khi các quốc gia châu Á đẩy mạnh xây dựng hệ sinh thái AI, chất lượng và chiều sâu của nguồn nhân lực đang trở thành một trong những yếu tố tạo nên lợi thế cạnh tranh. Khả năng đào tạo không chỉ đội ngũ lập trình viên mà còn cả các nhà nghiên cứu, chuyên gia, giảng viên và nhân sự có năng lực vận hành AI một cách có trách nhiệm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thu hút đầu tư cũng như tốc độ mở rộng của các ngành kinh tế dựa trên công nghệ.
Ý nghĩa của tầm nhìn đến năm 2035
Tầm nhìn đến năm 2035 cho thấy Việt Nam không chỉ đặt mục tiêu đào tạo thêm một lực lượng chuyên gia AI, mà hướng tới xây dựng một hệ sinh thái nhân lực có khả năng thích ứng lâu dài với tốc độ thay đổi của công nghệ và yêu cầu ngày càng cao của quá trình hội nhập quốc tế. Theo định hướng này, AI sẽ dần chuyển từ một công nghệ chuyên biệt thành năng lực phổ biến trong xã hội, được ứng dụng rộng rãi trong học tập, sản xuất, kinh doanh và quản lý nhà nước. Nói cách khác, mục tiêu không chỉ là giúp nhiều người biết sử dụng AI, mà là tạo ra một lực lượng lao động và hệ thống tổ chức có khả năng cùng phát triển với công nghệ.
Tuy nhiên, chính khoảng cách giữa tham vọng chính sách và năng lực thực thi sẽ quyết định thành công của chiến lược. Việc xây dựng 10 trung tâm nghiên cứu, đào tạo AI tiên tiến và 25 cơ sở giáo dục đại học đóng vai trò hạt nhân mới chỉ là bước đầu. Thách thức lớn hơn là bảo đảm các cơ sở này thực sự tạo ra những nhân sự có năng lực đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp, khu vực công và các phòng thí nghiệm nghiên cứu. Điều đó đòi hỏi sự đầu tư không chỉ vào cơ sở vật chất, mà còn vào đội ngũ giảng viên, dữ liệu, năng lực tính toán, môi trường thực hành và cơ chế hợp tác chặt chẽ với thị trường lao động.
Một thách thức khác nằm ở tốc độ thay đổi của chính công nghệ AI. Những kiến thức và kỹ năng được xem là tiên tiến hôm nay có thể nhanh chóng trở nên lạc hậu khi các mô hình, công cụ và phương thức ứng dụng tiếp tục phát triển. Vì vậy, thành công của chương trình sẽ phụ thuộc vào khả năng xây dựng một hệ thống đào tạo linh hoạt, có thể liên tục cập nhật chương trình, phương pháp giảng dạy và các chuẩn mực liên quan đến an toàn, đạo đức và trách nhiệm trong sử dụng AI. Nếu hệ thống giáo dục chỉ tập trung vào việc đạt các chỉ tiêu số lượng, nguy cơ hình thành khoảng cách giữa bằng cấp, chứng chỉ và năng lực thực tế vẫn sẽ tồn tại.
Ở góc độ rộng hơn, chiến lược này phản ánh sự thay đổi trong cách Việt Nam nhìn nhận nhân tài AI. Nguồn nhân lực trong lĩnh vực này không còn đơn thuần là một bộ phận của ngành công nghệ, mà đang được xem như một tài sản kinh tế và năng lực chiến lược có ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, sức cạnh tranh, khả năng tự chủ công nghệ và vị thế của đất nước trong chuỗi giá trị toàn cầu. Cuộc cạnh tranh AI, vì thế, không chỉ diễn ra ở việc ai sở hữu mô hình mạnh hơn hay hạ tầng tính toán lớn hơn, mà còn ở khả năng một quốc gia có thể đào tạo, thu hút và giữ chân những con người đủ năng lực để phát triển, vận hành và ứng dụng công nghệ đó.
Nếu được triển khai một cách bài bản, nhất quán và gắn chặt với nhu cầu thực tế, chương trình có thể tạo ra tác động vượt ra ngoài phạm vi của ngành AI. Nó có thể trở thành một phần quan trọng trong quá trình nâng cấp nền kinh tế, giúp doanh nghiệp chuyển sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn, hỗ trợ khu vực công nâng cao hiệu quả hoạt động và chuẩn bị cho người lao động khả năng thích ứng với một thị trường việc làm ngày càng tự động hóa.
Đến năm 2035, thước đo thành công có lẽ sẽ không chỉ nằm ở số lượng chuyên gia, trung tâm nghiên cứu hay người được đào tạo. Điều quan trọng hơn là liệu AI có thực sự trở thành một năng lực được sử dụng hiệu quả trong toàn bộ nền kinh tế và xã hội hay không. Nếu đạt được điều đó, chiến lược phát triển kỹ năng AI hiện nay có thể trở thành nền tảng cho một bước chuyển sâu hơn: từ việc ứng dụng công nghệ do bên ngoài tạo ra sang từng bước xây dựng năng lực làm chủ, sáng tạo và cạnh tranh bằng chính nguồn lực tri thức của Việt Nam.
Hoàng Hạnh
