Seatimes – (ĐNA). Ngày 2/7/1976, tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI, Quốc hội quyết định lấy tên nước là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, hoàn thành sự nghiệp thống nhất Nhà nước sau hơn ba thập kỷ chiến tranh và chia cắt. Tuy nhiên, ý nghĩa của sự kiện không chỉ nằm ở việc đổi tên nước hay kiện toàn bộ máy lãnh đạo, mà còn khẳng định sự kế tục và thống nhất về mặt pháp lý của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Chủ tịch Hồ Chí Minh khai sinh ngày 2/9/1945. Nhận thức đúng tiến trình này góp phần làm rõ giá trị lịch sử của ngày 2/7/1976 và bảo vệ sự thật về quá trình hình thành, phát triển, thống nhất của Nhà nước Việt Nam hiện đại.
Nhà nước Việt Nam ra đời từ mùa Thu năm 1945
Một sự thật lịch sử cần được nhìn nhận đầy đủ là Nhà nước thống nhất năm 1976 không phải là một nhà nước mới được thành lập, mà là sự kế tục của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được khai sinh từ ngày 2/9/1945. Tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc Tuyên ngôn Độc lập, trịnh trọng tuyên bố trước quốc dân và thế giới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đây là nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á, đánh dấu sự chấm dứt chế độ thuộc địa kéo dài gần một thế kỷ, mở ra kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, nhân dân Việt Nam trở thành chủ nhân của một nhà nước độc lập, có chủ quyền và thống nhất về ý chí quốc gia.
Sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa không chỉ là thành quả của Cách mạng Tháng Tám mà còn nhanh chóng được xác lập bằng những cơ sở pháp lý và thể chế của một quốc gia độc lập. Ngày 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử được tổ chức trên phạm vi cả nước theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Quốc hội khóa I được thành lập, bầu Chính phủ chính thức và sau đó thông qua Hiến pháp năm 1946 – bản Hiến pháp dân chủ đầu tiên của nước ta. Những sự kiện có ý nghĩa nền tảng này khẳng định Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa không chỉ ra đời từ thắng lợi của cách mạng mà còn có đầy đủ tính chính danh, hợp hiến và hợp pháp theo các nguyên tắc của một nhà nước độc lập, có chủ quyền.
Ngay từ khi mới thành lập, Nhà nước non trẻ đã phải đối mặt với âm mưu tái chiếm của thực dân Pháp. Với thiện chí hòa bình, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã nhiều lần tìm kiếm giải pháp đàm phán thông qua Hiệp định Sơ bộ ngày 6/3/1946 và Tạm ước ngày 14/9/1946 nhằm tránh một cuộc chiến tranh mới. Tuy nhiên, thực dân Pháp liên tiếp vi phạm các cam kết, từng bước mở rộng chiến tranh xâm lược. Trong bối cảnh đó, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ ngày 19/12/1946 không phải là lựa chọn mong muốn mà là con đường tất yếu để bảo vệ nền độc lập, chủ quyền quốc gia và sự tồn tại của Nhà nước cách mạng vừa được thành lập.
Điều có ý nghĩa đặc biệt cả về phương diện lịch sử và pháp lý là trong suốt chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vẫn duy trì sự tồn tại và hoạt động liên tục. Quốc hội, Chính phủ, Chủ tịch nước cùng hệ thống chính quyền các cấp tiếp tục thực hiện đầy đủ chức năng lãnh đạo kháng chiến, quản lý đất nước, xây dựng chính quyền và từng bước mở rộng quan hệ đối ngoại. Dù chiến tranh diễn ra ác liệt, bộ máy nhà nước không bị giải thể hay thay thế bằng một thực thể chính trị khác, mà luôn duy trì tính liên tục về tổ chức, thẩm quyền và chủ thể pháp lý.
Chính sự kế tục liên tục ấy đã tạo nên nền tảng pháp lý vững chắc cho Nhà nước Việt Nam hiện đại. Đây cũng là cơ sở để khẳng định rằng quá trình thống nhất đất nước năm 1976 là sự hoàn thành việc thống nhất Nhà nước trên phạm vi cả nước, chứ không phải sự ra đời của một nhà nước mới. Nhìn nhận đúng tiến trình này có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ lịch sử hình thành, phát triển và thống nhất của Nhà nước Việt Nam, đồng thời bác bỏ những cách diễn giải sai lệch cho rằng Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam chỉ được hình thành từ năm 1976.
Chiến tranh, chia cắt và cuộc đấu tranh bảo vệ tính thống nhất quốc gia
Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7/5/1954 buộc thực dân Pháp phải ký Hiệp định Geneva về đình chỉ chiến sự ở Đông Dương. Theo Hiệp định, Việt Nam tạm thời lấy vĩ tuyến 17 làm giới tuyến quân sự để tập kết lực lượng của hai bên và sẽ tiến hành tổng tuyển cử vào tháng 7/1956 nhằm thống nhất đất nước. Cần khẳng định rằng Hiệp định Geneva không coi vĩ tuyến 17 là biên giới quốc gia, cũng không thừa nhận sự tồn tại của hai quốc gia độc lập trên lãnh thổ Việt Nam. Việc phân chia hai miền chỉ mang tính chất quân sự và tạm thời, trong khi mục tiêu cuối cùng vẫn là khôi phục sự thống nhất quốc gia thông qua tổng tuyển cử tự do.
Tuy nhiên, sau Hiệp định Geneva, Hoa Kỳ từng bước thay chân thực dân Pháp, hậu thuẫn Chính quyền Ngụy Sài Gòn và từ chối thực hiện cuộc tổng tuyển cử theo quy định của Hiệp định. Đất nước bước vào giai đoạn tạm thời bị chia cắt với hai hình thức tổ chức quản lý ở hai miền. Dù vậy, về phương diện pháp lý và theo các văn kiện quốc tế, Việt Nam vẫn là một quốc gia thống nhất, có chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Vì vậy, cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam trong giai đoạn này không chỉ nhằm giải phóng miền Nam mà còn nhằm thực hiện quyền thống nhất quốc gia đã được Hiệp định Geneva xác lập.
Trong bối cảnh đó, ngày 20/12/1960, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam được thành lập nhằm tập hợp các tầng lớp nhân dân miền Nam tham gia cuộc đấu tranh chống Ngụy quyền Sài Gòn và sự can thiệp của Hoa Kỳ. Sự ra đời của Mặt trận phản ánh yêu cầu khách quan của phong trào cách mạng miền Nam, đồng thời tạo nên một hình thức tổ chức chính trị rộng rãi, phù hợp với điều kiện lịch sử của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và thống nhất đất nước.
Tiếp đó, ngày 6/6/1969, Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam được thành lập, trở thành đại diện chính thức của lực lượng cách mạng miền Nam trên trường quốc tế. Chính phủ này được nhiều quốc gia công nhận, thiết lập quan hệ ngoại giao với nhiều nước và tham gia Hội nghị Paris với tư cách một trong bốn bên ký kết Hiệp định Paris năm 1973. Sự ra đời và hoạt động của Chính phủ Cách mạng lâm thời không chỉ nâng cao vị thế chính trị, ngoại giao của lực lượng cách mạng miền Nam mà còn góp phần củng cố cơ sở pháp lý và thực tiễn cho quá trình hoàn thành sự nghiệp thống nhất Nhà nước Việt Nam sau khi miền Nam được giải phóng năm 1975.
Đại thắng mùa Xuân 1975 mở đường cho thống nhất Nhà nước
Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, đỉnh cao là Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, đã giải phóng hoàn toàn miền Nam, chấm dứt sự tồn tại của Ngụy quyền Sài Gòn và kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Đại thắng ngày 30/4/1975 đưa đất nước thu về một mối, khôi phục sự thống nhất về lãnh thổ sau hơn hai mươi năm tạm thời bị chia cắt. Tuy nhiên, thống nhất lãnh thổ chưa đồng nghĩa với thống nhất Nhà nước. Để hoàn thành sự nghiệp thống nhất quốc gia, cần tiếp tục kiện toàn về phương diện chính trị, pháp lý và tổ chức bộ máy nhà nước trên phạm vi cả nước.
Xuất phát từ yêu cầu khách quan đó, Hội nghị Hiệp thương chính trị thống nhất đất nước được tổ chức tại Sài Gòn từ ngày 15 đến 21/11/1975 với sự tham gia của đại biểu hai miền Bắc – Nam. Hội nghị thống nhất chủ trương sớm tổ chức Tổng tuyển cử trong cả nước để bầu Quốc hội chung, coi đây là bước đi quyết định nhằm tạo cơ sở chính trị và pháp lý cho việc thống nhất Nhà nước. Quyết định này thể hiện ý chí và nguyện vọng của toàn dân tộc, đồng thời mở đường cho việc xây dựng một bộ máy nhà nước thống nhất trên phạm vi cả nước.
Ngày 25/4/1976, cử tri cả nước tham gia cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội khóa VI. Đây là lần đầu tiên kể từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhân dân cả nước cùng thực hiện quyền làm chủ trong một cuộc bầu cử chung trên phạm vi toàn quốc. Kết quả cuộc bầu cử không chỉ thể hiện sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước mà còn trao cho Quốc hội khóa VI đầy đủ tính chính danh để quyết định những vấn đề trọng đại liên quan đến việc hoàn thành thống nhất Nhà nước.
Vì vậy, cuộc Tổng tuyển cử năm 1976 là mắt xích chuyển tiếp giữa thắng lợi quân sự và sự hoàn thiện về tổ chức, pháp lý của Nhà nước Việt Nam. Nếu Đại thắng mùa Xuân năm 1975 hoàn thành sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước về lãnh thổ, thì cuộc Tổng tuyển cử ngày 25/4/1976 đã tạo tiền đề trực tiếp để Quốc hội khóa VI, tại kỳ họp thứ nhất diễn ra từ ngày 24/6 đến ngày 3/7/1976, quyết định những vấn đề có ý nghĩa lịch sử, trong đó có việc hoàn thành sự nghiệp thống nhất Nhà nước trên phạm vi cả nước. Đây là dấu mốc khép lại tiến trình bắt đầu từ mùa Thu năm 1945, đưa Nhà nước Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với tư cách một nhà nước thống nhất cả về lãnh thổ, tổ chức và cơ sở pháp lý.
Quốc hội khóa VI – hoàn thành sự nghiệp thống nhất Nhà nước
Thực hiện Nghị quyết của Hội nghị Hiệp thương chính trị thống nhất đất nước và kết quả cuộc Tổng tuyển cử ngày 25/4/1976, Quốc hội khóa VI đã họp kỳ thứ nhất từ ngày 24/6 đến ngày 3/7/1976 tại Hà Nội. Đây là kỳ họp đầu tiên của Quốc hội do cử tri cả nước trực tiếp bầu ra sau khi miền Nam hoàn toàn giải phóng, đồng thời là dấu mốc đánh dấu sự hội tụ ý chí và nguyện vọng thống nhất của toàn dân tộc sau hơn ba mươi năm chiến tranh. Những quyết định được thông qua tại kỳ họp không chỉ kiện toàn bộ máy nhà nước mà còn hoàn tất quá trình thống nhất quốc gia trên phương diện pháp lý và tổ chức.
Ngày 2/7/1976, Quốc hội quyết định lấy tên nước là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; xác định Hà Nội là Thủ đô; Quốc kỳ là cờ đỏ sao vàng; Quốc huy mang hình ngôi sao vàng trên nền đỏ; Quốc ca là Tiến quân ca. Quốc hội cũng quyết định đổi tên thành phố Sài Gòn – Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh. Những quyết định đó không chỉ xác lập đầy đủ các biểu tượng của quốc gia thống nhất mà còn thể hiện sự kế thừa trực tiếp Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Chủ tịch Hồ Chí Minh khai sinh năm 1945, khẳng định ý chí độc lập, thống nhất và khát vọng phát triển của dân tộc trong giai đoạn cách mạng mới.
Cùng với việc quyết định những vấn đề trọng đại của quốc gia, Quốc hội khóa VI đã kiện toàn hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước, bầu các chức danh lãnh đạo chủ chốt và tổ chức bộ máy nhà nước thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Đây là bước hoàn thiện cuối cùng để Nhà nước Việt Nam hoạt động thống nhất trên phạm vi cả nước, đáp ứng yêu cầu hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục kinh tế, phát triển đất nước và bảo vệ vững chắc Tổ quốc.
Nhìn trong toàn bộ tiến trình lịch sử, ngày 2/7/1976 không phải là ngày khai sinh một Nhà nước mới mà là ngày hoàn thành sự nghiệp thống nhất Nhà nước Việt Nam. Từ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời ngày 2/9/1945 đến nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1976 là một quá trình phát triển liên tục về tổ chức, pháp lý và chủ thể quyền lực nhà nước. Sự thay đổi tên gọi của Nhà nước phản ánh yêu cầu của từng giai đoạn cách mạng, nhưng không làm thay đổi bản chất của Nhà nước Việt Nam độc lập, thống nhất, của Nhân dân và vì Nhân dân.
Nhìn lại chặng đường từ năm 1945 đến năm 1976 có thể thấy rõ một tiến trình lịch sử xuyên suốt: Nhà nước Việt Nam được khai sinh từ thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, được củng cố bằng cuộc Tổng tuyển cử năm 1946 và Hiến pháp năm 1946, được bảo vệ, phát triển qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ, để rồi hoàn thành sự nghiệp thống nhất trên phạm vi cả nước bằng những quyết định lịch sử của Quốc hội khóa VI. Đó là quá trình kế tục liên tục của một nhà nước thống nhất, không bị gián đoạn bởi chiến tranh hay sự chia cắt tạm thời của đất nước.
Gần nửa thế kỷ đã trôi qua, những quyết định của Quốc hội khóa VI vẫn giữ nguyên giá trị lịch sử, pháp lý và thực tiễn. Thành quả ấy là kết tinh của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, của chín năm kháng chiến chống thực dân Pháp, hai mươi mốt năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và sự hy sinh to lớn của nhiều thế hệ người Việt Nam vì mục tiêu độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ. Mọi thành tựu của đất nước hôm nay đều được xây dựng trên nền tảng lịch sử đó.
Trong bối cảnh hiện nay, nhận thức đúng ý nghĩa của ngày 2/7/1976 không chỉ góp phần làm sáng tỏ tiến trình hình thành, phát triển và thống nhất của Nhà nước Việt Nam hiện đại mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ sự thật lịch sử, củng cố niềm tin vào con đường phát triển của đất nước và bồi đắp ý thức trách nhiệm của mỗi công dân đối với sự nghiệp xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Ngày 2/7/1976 vì thế là dấu mốc khép lại hành trình hơn ba mươi năm đấu tranh giành độc lập, bảo vệ nền tảng pháp lý của Nhà nước và thực hiện khát vọng thống nhất quốc gia. Đồng thời, đó cũng là sự khẳng định trước dân tộc và cộng đồng quốc tế về tính liên tục của Nhà nước Việt Nam kể từ ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2/9/1945. Giá trị của sự kiện ấy không chỉ thuộc về lịch sử mà còn tiếp tục soi sáng sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong thời đại mới.
Thế Nguyễn – Minh Văn
