Seatimes – (ĐNA). Trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc, Ca trù được đánh giá là một loại hình nghệ thuật đặc biệt, kết tinh tinh hoa âm nhạc, thi ca và mỹ học Việt Nam. Năm 2009, UNESCO đã ghi danh Ca trù vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp, một sự thừa nhận không chỉ về giá trị, mà còn là lời cảnh báo về nguy cơ mai một của một di sản. Trong bối cảnh văn hóa giữ vai trò trung tâm phát triển theo Nghị quyết 80-NQ/TW, việc nhìn nhận Ca trù không chỉ là di sản cần bảo tồn mà còn là nguồn lực cho công nghiệp văn hóa trở nên cấp thiết.
Ca trù – một loại hình nghệ thuật bác học độc đáo
Ca trù là một thể loại diễn xướng thính phòng, phát triển mạnh ở vùng Bắc Bộ và từng hiện diện trong nhiều không gian quen thuộc như đình làng, phủ đệ, cung đình và cả những không gian sinh hoạt của giới trí thức.
Khác với nhiều loại hình dân gian mang tính đại chúng cao, Ca trù được hội tụ những tinh hoa của văn hóa dân tộc. Đó là nghệ thuật của sự chọn lọc, nơi người nghe không chỉ thưởng thức mà còn “thẩm định” cái hay, cái đẹp. Một buổi hát Ca trù truyền thống chỉ cần ba người: đào nương (ca sĩ), kép đàn (đàn đáy) và người đánh trống chầu – nhưng lại tạo nên một thế giới nghệ thuật hoàn chỉnh.
Cấu trúc ấy thể hiện rõ bản chất của Ca trù với giọng hát là trung tâm, tinh tế, luyến láy, giàu nội lực; đàn đáy tạo nền âm thanh trầm sâu, huyền ảo; phách và trống chầu điều tiết nhịp điệu và phản hồi thẩm mỹ. Điều đáng chú ý là Ca trù không chỉ là âm nhạc, mà là một hệ thống nghệ thuật tổng hợp, nơi thơ ca, âm luật, diễn xướng và cảm xúc hòa quyện thành một chỉnh thể.
Giá trị của Ca trù – từ di sản văn hóa đến “ký ức thẩm mỹ” của dân tộc
Ca trù mang nhiều tầng giá trị, vượt ra ngoài phạm vi âm nhạc. Xét về giá trị lịch sử – văn hóa, ca trù xuất hiện từ ít nhất thế kỷ XV và có thể sớm hơn, gắn bó với nhiều giai đoạn lịch sử của dân tộc. Nó phản ánh đời sống tinh thần, thẩm mỹ và tri thức của người Việt qua nhiều thế kỷ.
Trong hệ thống âm nhạc truyền thống Việt Nam, Ca trù được xem là một đỉnh cao của nghệ thuật thính phòng, nơi mọi yếu tố đều đạt đến sự tinh luyện. Thông qua thể “hát nói” và các sáng tác gắn với Ca trù, di sản này góp phần quan trọng vào kho tàng văn học chữ Nôm, phản ánh tâm hồn và tư duy người Việt. Ca trù là minh chứng cho khả năng sáng tạo của văn hóa Việt Nam, một nền văn hóa có thể tạo ra những hình thức nghệ thuật tinh vi, không thua kém bất kỳ nền văn hóa nào.
Những đặc trưng tiêu biểu làm nên bản sắc Ca trù
Nghệ thuật “hát thơ” ở trình độ cao. Ca trù là hình thức hát thơ, nhưng không phải bất kỳ thơ nào cũng có thể chuyển thành Ca trù. Thể thơ “hát nói” ra đời từ chính môi trường Ca trù, trở thành một trong những đóng góp quan trọng của di sản này đối với trào lưu nhân đạo chủ nghĩa của văn học Việt Nam thế kỷ XVIII, nửa đầu thế kỷ XIX đấu tranh cho quyền lợi của con người, ca ngợi tình yêu, nhân phẩm và sự tài hoa, sâu sắc của con người, phản ánh số phận của họ, đặc biệt là người phụ nữ.
Nghệ sĩ Ca trù không chỉ là ca sĩ, mà còn là người hiểu thơ, cảm thơ và diễn giải thơ bằng âm thanh. Họ phối hợp ăn ý với nhau, làm cho nhạc và thơ hòa quyện. Đây là một sự gắn kết hết sức đặc biệt giữa người nghệ sĩ và người thưởng thức mà chúng ta khó có thể thấy được ở các loại hình nghệ thuật khác.
Kỹ thuật thanh nhạc tinh vi. Ca trù đòi hỏi kỹ thuật thanh nhạc rất cao, với cách luyến láy, nhấn nhá, ngân rung đặc trưng. Người học phải trải qua nhiều năm rèn luyện mới có thể thành thạo. Điểm đặc biệt là giọng hát Ca trù không hướng tới sự “mượt mà” phổ thông, mà hướng tới độ sâu, độ nén cảm xúc và tính biểu đạt tinh tế.
Nghệ nhân ưu tú Vân Mai, Chủ nhiệm CLB Ca trù Bích Câu Đạo Quán chia sẻ: “Khi hát ca trù, mình phải biết ém hơi, nhả chữ, phải biết nảy hột. Đó gọi là đơn âm đa thanh”.
Nhịp điệu tự do, giàu tính biểu cảm. Không giống các loại hình âm nhạc có nhịp điệu cố định, Ca trù có nhịp phách linh hoạt, khi nhanh khi chậm, phản ánh trạng thái nội tâm của người hát. Đây là yếu tố khiến Ca trù gần với tư duy âm nhạc bác học hơn là dân gian đơn giản.
Không gian diễn xướng đặc thù. Ca trù tồn tại trong những không gian riêng: đình, đền, phủ, hay “ca quán” xưa – nơi giao lưu của trí thức, văn nhân. Chính không gian ấy tạo nên một văn hóa thưởng thức tinh tế, khác biệt với các loại hình biểu diễn đại chúng.
Thực trạng và những thách thức trong bảo tồn Ca trù.
Dù có giá trị đặc biệt, Ca trù đã trải qua nhiều thăng trầm, thậm chí có thời điểm đứng trước nguy cơ thất truyền.
Nghệ sĩ Ưu tú Đỗ Quyên, Chủ nhiệm giáo phường ca trù Hải Phòng, cho biết, sau một giai đoạn biến tướng trong lịch sử, ca trù từng bị xã hội nhìn nhận lệch lạc, khiến nhiều nghệ nhân phải bỏ nghề, mang theo những trăn trở không thể giãi bày. “Các cụ không nói với ai được, âm thầm một mình chịu đựng và nuối tiếc một thời vàng son”, bà chia sẻ.
Tuy vậy, trong bối cảnh hiện nay, Ca trù đang đứng trước không ít thách thức. Sự đứt gãy trong quá trình truyền nghề giữa các thế hệ nghệ nhân khiến dòng chảy di sản có lúc bị gián đoạn. Những không gian diễn xướng truyền thống dần thu hẹp, trong khi lượng khán giả vẫn còn hạn chế, đặc biệt là với một loại hình nghệ thuật này kén người thưởng thức. Bên cạnh đó, sức ép từ các loại hình văn hóa đại chúng ngày càng lớn cũng đang khiến Ca trù gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì sức sống và tìm đường phát triển trong đời sống đương đại. Việc UNESCO xếp Ca trù vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp cho thấy nguy cơ mất mát không chỉ về hình thức, mà còn về hệ thống thể cách, bài bản cổ.
Bảo tồn và phát huy Ca trù trong bối cảnh mới
Từ bảo tồn “tĩnh” sang bảo tồn “động”. Không thể bảo tồn Ca trù chỉ bằng việc lưu trữ hay phục dựng. Điều quan trọng hơn là làm sao để di sản ấy tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Muốn vậy, cần có những giải pháp đồng bộ và bền bỉ: từ việc quan tâm, hỗ trợ các nghệ nhân, duy trì hoạt động của các câu lạc bộ, giáo phường, đến việc từng bước đưa Ca trù đến gần hơn với công chúng thông qua giáo dục và truyền thông.
“Không có trường lớp, không có đầu ra nghề nghiệp, thì rất khó để người trẻ lựa chọn theo đuổi lâu dài“, nghệ nhân Ưu tú Tô Văn Tuyên, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Ca trù Đông Môn (Hải Phòng) ngậm ngùi chia sẻ về những khó khăn mà ca trù phải đối mắt trong bối cảnh hiện nay.
Trong thời đại số, Ca trù cần được số hóa, tư liệu hóa và phổ biến trên các nền tảng số để tiếp cận thế hệ trẻ. Ngoài ra, các không gian biểu diễn Ca trù cũng có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, tương tự như Ca Huế hay Nhã nhạc cung đình.
NSƯT Đỗ Quyên chia sẻ: “Chúng tôi kết hợp với các bên tour du lịch, tour đông, du khách về tham quan khu di tích lịch sử cấp quốc gia đình Hàng Kênh thì đều xuống khu vực nhà Giải Vũ để nghe hát. Đấy cũng là một sự quảng bá để phát triển cho loại hình nghệ thuật ca trù có sức sống hơn trong lòng khán giả Việt cũng như khách du lịch quốc tế”.
Ca trù và cơ hội trong phát triển công nghiệp văn hóa
Tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW đặt ra một yêu cầu rõ ràng: văn hóa phải trở thành động lực phát triển. Trong bối cảnh đó, Ca trù không chỉ là di sản, mà còn là tài sản văn hóa có thể “chuyển hóa” thành giá trị kinh tế.
Thực tế cho thấy, Ca trù sở hữu nhiều tiềm năng để bước vào đời sống đương đại nếu được khai thác đúng cách. Từ những không gian biểu diễn mang tính chọn lọc, Ca trù có thể phát triển thành các sản phẩm nghệ thuật chất lượng cao, hướng tới nhóm khán giả có nhu cầu thưởng thức sâu. Không dừng lại ở sân khấu truyền thống, chất liệu Ca trù còn có thể trở thành nguồn cảm hứng cho điện ảnh, âm nhạc hay các loại hình nghệ thuật đương đại, thậm chí là những trải nghiệm văn hóa dành cho du khách quốc tế, nơi họ không chỉ “xem” mà còn “sống” trong không gian di sản.
Ở một hướng khác, việc kết hợp Ca trù với các lĩnh vực sáng tạo như thiết kế âm thanh, nghệ thuật thị giác hay sân khấu đương đại cũng mở ra nhiều khả năng mới. Những thử nghiệm này, nếu được thực hiện một cách tiết chế và có hiểu biết, có thể tạo nên các sản phẩm vừa giữ được hồn cốt truyền thống, vừa tiệm cận với thị hiếu của thị trường hôm nay.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện của Ca trù không chỉ dừng lại ở một loại hình nghệ thuật. Nếu được đầu tư bài bản và có chiến lược dài hơi, Ca trù hoàn toàn có thể trở thành một biểu tượng văn hóa mang tính nhận diện quốc gia, tương tự như flamenco của Tây Ban Nha hay opera của Ý.
Từ di sản đến tương lai
Từ một di sản mang chiều sâu lịch sử, Ca trù hôm nay không chỉ đứng trước thách thức bảo tồn mà còn mở ra những khả năng phát triển mới khi được đặt trong dòng chảy của đời sống đương đại. Khi văn hóa ngày càng trở thành trụ cột của chiến lược phát triển, Ca trù cần được nhìn nhận như một nguồn lực sáng tạo đặc biệt , nơi hội tụ và chuyển hóa các giá trị truyền thống thành động lực cho công nghiệp văn hóa, du lịch và sáng tạo nghệ thuật. Sự kết nối hài hòa giữa bảo tồn nguyên bản và đổi mới hình thức tiếp cận sẽ là chìa khóa để Ca trù tiếp tục sống trong lòng công chúng hôm nay.
Giữ gìn Ca trù, vì thế, không chỉ là bảo vệ một loại hình nghệ thuật cổ truyền, mà còn là gìn giữ cốt lõi tinh thần và bản sắc văn hóa dân tộc. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, việc phát huy giá trị Ca trù càng mang ý nghĩa chiến lược: không chỉ khẳng định nội lực văn hóa, mà còn góp phần đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới bằng chính những giá trị tinh tế, độc đáo và giàu chiều sâu của mình. Đây vừa là trách nhiệm, vừa là cơ hội để di sản thực sự “sống” trong hiện tại và bền vững trong tương lai.
Để làm được điều đó, cần có những chính sách đồng bộ từ đào tạo, truyền dạy thế hệ nghệ nhân kế cận đến việc xây dựng không gian biểu diễn phù hợp với thị hiếu đương đại mà vẫn giữ được bản sắc cốt lõi. Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ số, truyền thông sáng tạo và liên kết với các ngành công nghiệp văn hóa khác sẽ góp phần đưa Ca trù đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Khi được đặt đúng vị trí và được đầu tư đúng hướng, Ca trù hoàn toàn có thể trở thành một biểu tượng văn hóa vừa mang giá trị truyền thống, vừa có sức sống mới trong thời đại toàn cầu hóa.
Huy Hoàng
