Seatimes – (ĐNA). Chiến tranh đã lùi xa gần nửa thế kỷ, nhưng ký ức về nó vẫn chưa khép lại. Những dấu tích tàn khốc vẫn in đậm trên mảnh đất từng hứng chịu bom đạn và trong tâm trí của nhiều thế hệ người Việt. Việc lưu giữ sự thật lịch sử, truyền lại bài học về một cuộc chiến tranh phi nghĩa do đế quốc Mỹ gây ra, đồng thời tôn vinh cuộc kháng chiến vệ quốc hào hùng của dân tộc là nhu cầu chính đáng và cấp thiết. Trong bối cảnh mới, việc xây dựng Bảo tàng Quốc gia về Ký ức Chiến tranh tại Quảng Trị, một không gian ký ức đặc biệt không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn lịch sử, mà còn là lựa chọn mang ý nghĩa văn hóa, nhân văn và thể hiện trách nhiệm quốc gia đối với quá khứ và tương lai.
Quảng trị – Từ chiến trường ác liệt đến ký ức lịch sử sống động
Trong lịch sử hiện đại Việt Nam, Quảng Trị là một trong những địa phương chịu hậu quả nặng nề nhất của chiến tranh. Mảnh đất này từng là nơi diễn ra nhiều chiến dịch ác liệt, những trận đánh kéo dài, nơi bom đạn cày nát từng tấc đất, để lại những mất mát không thể đo đếm.
Nhưng hơn cả những trang sử hay tư liệu, ký ức chiến tranh tại Quảng Trị đã trở thành một phần không thể tách rời của không gian sống, cảnh quan và đời sống cộng đồng. Từ Thành cổ Quảng Trị, các nghĩa trang liệt sĩ quốc gia, đến những làng quê từng bị hủy diệt rồi hồi sinh, tất cả tạo nên một “địa tầng ký ức” sống động.
Tại đây, chiến tranh không chỉ là câu chuyện quá khứ mà là dấu tích còn hiện hữu trong đất, trong nước và trong ký ức tập thể. Chính chiều sâu lịch sử đặc biệt ấy tạo nên giá trị mà không một bảo tàng nào, nếu tách khỏi không gian thật có thể thay thế được.
Từ Bảo tàng Chiến tranh đến Bảo tàng Ký ức Chiến tranh
Trên thế giới, nhiều quốc gia từng trải qua chiến tranh đã dịch chuyển từ mô hình bảo tàng quân sự truyền thống sang mô hình bảo tàng ký ức. Trọng tâm không còn là vũ khí, chiến thuật hay chiến thắng, mà là con người, với những đau thương, mất mát, sang chấn và hành trình hàn gắn sau chiến tranh. Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy bảo tàng học, phản ánh nhận thức sâu sắc hơn của nhân loại về chiến tranh như một thảm họa cần được ghi nhớ để không lặp lại.
Việc đặt một bảo tàng ký ức chiến tranh tại Quảng Trị mang ý nghĩa đặc biệt. Bởi nơi đây không chỉ là chiến trường, mà còn hội tụ đầy đủ các chiều cạnh của chiến tranh: quân sự và dân sự, trong nước và quốc tế, hy sinh và tái sinh. Ký ức chiến tranh ở Quảng Trị không bị giới hạn trong một diễn ngôn, mà mở ra không gian đối thoại đa chiều, phản tư và nhân văn.
Giá trị quốc gia: Trung tâm diễn giải ký ức chiến tranh của cả nước
Trên bình diện quốc gia, Bảo tàng Ký ức Chiến tranh tại Quảng Trị có thể trở thành trung tâm diễn giải cốt lõi cho toàn bộ hệ thống di tích, không gian tưởng niệm và ký ức chiến tranh trên khắp đất nước. Thay vì để các mảnh ký ức rời rạc, phân tán theo từng địa phương, bảo tàng sẽ góp phần hệ thống hóa, kết nối và trình bày chúng trong một mạch kể thống nhất, dễ tiếp cận và giàu cảm xúc đối với công chúng.
Với thế hệ trẻ, đây không chỉ là nơi “xem lại lịch sử”, mà là một không gian học tập, trải nghiệm và chiêm nghiệm. Ở đó, chiến tranh được nhìn qua lăng kính nhân văn là những phận người bị chiến tranh chia cắt, là câu chuyện thường nhật bị đứt gãy. Chính từ đó, bảo tàng góp phần thực hiện sứ mệnh giáo dục lịch sử trong xã hội đương đại: giúp con người hiểu quá khứ để sống có trách nhiệm hơn với hiện tại và tương lai.
Giá trị quốc tế: Không gian đối thoại và hòa bình
Chiến tranh xâm lược Việt Nam do đế quốc Mỹ gây ra là một trong những cuộc chiến tranh có ảnh hưởng sâu rộng nhất thế kỷ XX, không chỉ với Việt Nam mà với nhiều quốc gia trên thế giới. Vì vậy, ký ức về cuộc chiến này không đơn thuần là ký ức dân tộc, mà là một phần ký ức chung của nhân loại.
Nếu được định hình đúng hướng, Bảo tàng Ký ức Chiến tranh tại Quảng Trị có thể trở thành không gian đối thoại quốc tế, nơi các câu chuyện từ nhiều phía được lắng nghe trong tinh thần tôn trọng, nhân văn và cùng hướng tới hòa giải. Trong bối cảnh thế giới vẫn đầy rẫy xung đột, một bảo tàng như vậy không chỉ góp phần khẳng định hình ảnh Việt Nam là quốc gia từng đi qua chiến tranh, mà còn là quốc gia biết đối diện quá khứ bằng sự tỉnh táo, bao dung và khát vọng hòa bình. Đây là giá trị đối ngoại văn hóa sâu sắc mà ít công trình nào có thể sánh được.
Lựa chọn mang tầm nhìn dài hạn
Việc xây dựng Bảo tàng Quốc gia về Ký ức Chiến tranh tại Quảng Trị không phải là quyết định mang tính địa phương, càng không phải là sự ưu ái riêng biệt cho một vùng đất. Đây là một lựa chọn chiến lược, xuất phát từ chiều sâu lịch sử, giá trị biểu tượng và khả năng lan tỏa đặc biệt của không gian ký ức Quảng Trị.
Nếu được đầu tư bài bản, áp dụng tư duy bảo tàng học hiện đại và gắn kết chặt chẽ với hệ sinh thái di tích, tưởng niệm và cộng đồng địa phương, bảo tàng này có thể trở thành một thiết chế văn hóa độc đáo, nơi ký ức chiến tranh được lưu giữ không để nuôi dưỡng hận thù, mà để nhấn mạnh giá trị của hòa bình; không để khép lại quá khứ, mà để đối thoại với hiện tại và tương lai.
Trong bối cảnh văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, việc chọn Quảng Trị làm nơi đặt Bảo tàng Ký ức Chiến tranh chính là lời khẳng định trách nhiệm của chúng ta đối với lịch sử và rộng hơn, đối với nhân loại.
Vấn đề không còn là có nên xây dựng hay không, mà là xây dựng ở đâu để bảo tàng thực sự có chiều sâu, sức thuyết phục và lan tỏa ở tầm quốc gia và quốc tế. Nhìn từ mọi góc độ lịch sử, văn hóa, ký ức Quảng Trị hiện lên như một lựa chọn chiến lược mà khó địa danh nào có thể thay thế.
TS.Phan Thanh Hải
