Seatimes – (ĐNA). Cuộc chiến đấu 60 ngày đêm bảo vệ Thủ đô Hà Nội (19/12/1946 – 17/2/1947) là bản anh hùng ca mở đầu cho cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp. Không chỉ là trận quyết chiến quân sự, sự kiện còn mang tầm vóc chính trị, ngoại giao và tinh thần sâu sắc. Thực tiễn lịch sử khẳng định quân và dân Thủ đô đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ giam chân địch, tạo điều kiện để cơ quan đầu não cách mạng rút lên chiến khu an toàn, chuẩn bị cho cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.
Bối cảnh lịch sử và chính nghĩa kháng chiến
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”. Chính quyền cách mạng còn non trẻ phải đối mặt cùng lúc với thù trong, giặc ngoài và muôn vàn khó khăn về kinh tế, xã hội. Dưới danh nghĩa Đồng minh vào giải giáp quân Nhật, quân Anh vào Nam Bộ, quân Tưởng Giới Thạch kéo vào miền Bắc, tạo điều kiện cho thực dân Pháp từng bước quay trở lại Đông Dương. Hà Nội, trái tim của cả nước, trung tâm chính trị đặc biệt quan trọng, nơi các thế lực đế quốc tìm mọi cách kiểm soát để bóp nghẹt nền độc lập vừa giành được.
Từ ngày 23/9/1945, thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm Nam Bộ, mở đầu quá trình tái xâm lược. Dù Chính phủ ta kiên trì chủ trương hòa bình, ký Hiệp định Sơ bộ 6/3/1946 và Tạm ước 14/9/1946 nhằm tranh thủ thời gian củng cố lực lượng, song phía Pháp liên tiếp vi phạm cam kết, gia tăng khiêu khích và mở rộng chiếm đóng. Cuối năm 1946, tình hình Hà Nội ngày càng căng thẳng: quân Pháp gây hấn ở Hải Phòng, Lạng Sơn, đổ quân, dựng chướng ngại, nổ súng vào lực lượng ta và dân thường. Đỉnh điểm là tối hậu thư ngày 18/12/1946, đòi ta phải giải tán lực lượng tự vệ và trao quyền kiểm soát Thủ đô cho chúng – một yêu sách trắng trợn, xâm phạm chủ quyền quốc gia.
Trước tình thế đó, tối 19/12/1946, Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh được ban bố, khẳng định ý chí sắt đá của dân tộc: “Chúng ta muốn hòa bình, chúng ta phải nhân nhượng. Nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới… Chúng ta thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ…”. 20 giờ cùng ngày, tín hiệu kháng chiến phát ra từ Nhà máy điện Yên Phụ; khắp Hà Nội đồng loạt nổ súng. Những chiến lũy được dựng lên bằng bàn ghế, tủ gỗ, xe điện; các con phố Hàng Đào, Hàng Bông, Bắc Bộ Phủ, Ô Cầu Dền… trở thành trận địa. Trung đoàn Thủ đô và các đội tự vệ chiến đấu kiên cường trong từng ngôi nhà, từng góc phố, thực hiện chủ trương “giam chân địch, bảo toàn lực lượng”.
Sáu mươi ngày đêm chiến đấu trong lòng Hà Nội không chỉ là cuộc đọ sức quân sự mà còn là biểu tượng của chính nghĩa tự vệ. Quân và dân Thủ đô đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ giữ chân địch, tạo điều kiện để cơ quan đầu não của Đảng và Chính phủ rút lên chiến khu Việt Bắc an toàn, chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài. Sự kiện ấy đánh dấu bước chuyển lịch sử: từ bảo vệ chính quyền cách mạng sang toàn dân, toàn diện, trường kỳ kháng chiến.
Thực tiễn ấy khẳng định đường lối đúng đắn: kiên trì hòa bình nhưng kiên quyết bảo vệ độc lập, chủ quyền. Bài học về bản lĩnh chính trị, tầm nhìn chiến lược và sức mạnh đại đoàn kết dân tộc từ mùa đông năm 1946 vẫn còn nguyên giá trị trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay.
Góc nhìn ngoại giao từ cuộc chiến Thủ đô
Trước khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Việt Nam đã đi đến tận cùng của nỗ lực hòa bình. Việc ký Hiệp định Sơ bộ ngày 6/3/1946 và Tạm ước ngày 14/9/1946 không chỉ là sách lược mềm dẻo nhằm tranh thủ thời gian củng cố lực lượng, mà còn thể hiện rõ thiện chí đối thoại của một quốc gia non trẻ mong muốn giải quyết xung đột bằng con đường ngoại giao. Những văn kiện ấy tạo cơ sở pháp lý quan trọng, chứng minh rằng khi chiến tranh nổ ra, Việt Nam buộc phải cầm vũ khí trong thế tự vệ chính đáng.
Khi cuộc chiến đấu 60 ngày đêm tại Hà Nội diễn ra, dư luận quốc tế đặc biệt chú ý đến hình ảnh một dân tộc vừa tuyên bố độc lập đã phải đứng lên bảo vệ chủ quyền trước sự tái xâm lược. Những bản tin, bài viết và phản ứng từ nhiều quốc gia cho thấy vấn đề Việt Nam không còn là chuyện nội bộ, mà trở thành một vấn đề quốc tế gắn với nguyên tắc dân tộc tự quyết. Hình ảnh Hà Nội kháng chiến đã góp phần nâng cao vị thế và tiếng nói của Việt Nam trên trường quốc tế.
Thực tiễn lịch sử chứng minh, ngay từ buổi đầu kháng chiến, Việt Nam đã biết kết hợp chặt chẽ các mặt trận: quân sự để bảo vệ chủ quyền, chính trị để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, và ngoại giao để tranh thủ sự ủng hộ quốc tế, cô lập đối phương. Đây chính là biểu hiện sinh động của truyền thống đối ngoại mềm dẻo nhưng kiên định – sẵn sàng hòa hiếu, hợp tác, song không nhân nhượng về độc lập, tự do.
Tinh thần ấy tiếp tục được kế thừa trong đường lối đối ngoại hiện đại: hội nhập quốc tế sâu rộng nhưng không lệ thuộc; hợp tác bình đẳng, cùng có lợi; tôn trọng luật pháp quốc tế và bảo vệ vững chắc chủ quyền quốc gia. Tư duy chiến lược được hình thành từ những năm đầu kháng chiến, trong đó có bài học từ cuộc chiến Thủ đô, vẫn là nền tảng cho chính sách đối ngoại chủ động, tự tin và trách nhiệm của Việt Nam hôm nay.
Nghệ thuật quân sự và vai trò Trung đoàn Thủ đô
Ngay tối 19/12/1946, khi điện toàn thành phố vụt tắt từ Nhà máy điện Hà Nội, hiệu lệnh kháng chiến đã được phát ra. Pháo đài Láng nổ những loạt đạn mở màn, báo hiệu Hà Nội chính thức bước vào cuộc chiến. Lực lượng Vệ quốc quân, công an xung phong và các đội tự vệ chiến đấu đồng loạt tiến công, nhanh chóng dựng chiến lũy trên các tuyến phố trung tâm như Hàng Đào, Hàng Bông, Tràng Tiền, Ô Cầu Dền… Bàn ghế, tủ gỗ, xe điện bị lật nghiêng trở thành công sự. Trong không gian đô thị chật hẹp, quân dân Hà Nội đã biến từng ngôi nhà thành pháo đài, từng con phố thành trận địa, hạn chế tối đa ưu thế cơ giới và hỏa lực mạnh của đối phương.
Ngày 6/1/1947, Trung đoàn Liên khu phố 1 được thành lập; đến 12/1/1947 chính thức mang tên Trung đoàn Thủ đô. Đây là lực lượng nòng cốt trong cuộc chiến đấu bảo vệ Hà Nội. Dù tương quan lực lượng và trang bị chênh lệch lớn, các chiến sĩ vẫn kiên cường bám trụ, chiến đấu liên tục suốt nhiều tuần lễ trong điều kiện thiếu thốn đạn dược, lương thực và thuốc men. Tư liệu lịch sử đã ghi nhận tinh thần ấy: các chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô quả cảm bước vào cuộc chiến với lực lượng và trang bị rất chênh lệch so với kẻ thù, song vẫn giữ vững ý chí và kỷ luật chiến đấu.
Chiến lược của ta được xác định rõ: giam chân địch trong thành phố, bảo toàn lực lượng, tạo điều kiện cho cơ quan đầu não rút lên căn cứ an toàn. Chủ trương “không đánh trận địa với địch, không cố thủ lâu ở một vị trí; sau khi chặn đánh quyết liệt thì chủ động rút lui” thể hiện tư duy quân sự linh hoạt, lấy mục tiêu chiến lược làm trọng. Đây là sự vận dụng sáng tạo nghệ thuật chiến tranh nhân dân vào điều kiện đô thị – kết hợp đánh nhỏ, đánh gần, cơ động linh hoạt, buộc đối phương sa lầy trong không gian bất lợi.
Tháng 2/1947, sau khi hoàn thành nhiệm vụ lịch sử, Trung đoàn Thủ đô nhận lệnh rút lui chiến lược. Đêm 17/2/1947, các đơn vị tổ chức vượt sông Hồng an toàn, rút về căn cứ, tiếp tục xây dựng và củng cố lực lượng. Cuộc rút quân có tổ chức, giữ vững đội ngũ và khí thế chiến đấu, là minh chứng cho nghệ thuật “tiến thoái linh hoạt” của quân đội ta. Chính việc bảo toàn thực lực ấy đã góp phần quan trọng vào sự chuẩn bị cho cuộc kháng chiến trường kỳ, toàn dân, toàn diện sau này.
Liên hệ đối ngoại và quốc phòng Việt Nam hiện nay
Thực tiễn 60 ngày đêm bảo vệ Thủ đô Hà Nội đã cho thấy một bài học lớn: sức mạnh bảo vệ Tổ quốc không chỉ nằm ở quân sự thuần túy, mà là sự kết hợp chặt chẽ giữa quân sự, chính trị và ngoại giao. Trong hoàn cảnh ngặt nghèo cuối năm 1946, Việt Nam vừa chiến đấu kiên cường trên mặt trận quân sự, vừa tranh thủ sự đồng tình quốc tế, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân. Quốc phòng khi đó không tách rời đối ngoại, mà dựa trên tổng thể sức mạnh quốc gia, một nguyên tắc vẫn còn nguyên giá trị trong chiến lược bảo vệ Tổ quốc hiện nay.
Ngày nay, Việt Nam kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế; chủ động hội nhập toàn diện nhằm xây dựng và giữ vững môi trường hòa bình, ổn định cho phát triển. Bài học từ mùa đông 1946 nhắc nhở rằng phải luôn “chuẩn bị từ sớm, từ xa”, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, chủ động xử lý các thách thức an ninh trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh chiến lược ngày càng phức tạp.
Chính sách quốc phòng “bốn không”: không tham gia liên minh quân sự; không liên kết với nước này để chống nước kia; không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ Việt Nam chống lại nước khác; không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế đã thể hiện tư duy quốc phòng mang tính phòng thủ, hòa bình nhưng kiên quyết bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ. Đây là sự kế thừa tinh thần giữ nước bằng sức mình là chính, đồng thời mở rộng hợp tác quốc phòng với các quốc gia trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng luật pháp quốc tế.
Ngoại giao mềm dẻo nhưng kiên định, quốc phòng toàn dân vững mạnh và thế trận lòng dân bền chặt là những giá trị được đúc kết từ lịch sử. Sáu mươi ngày đêm Hà Nội không chỉ là bản anh hùng ca của một thời kháng chiến, mà còn là minh chứng sinh động cho tư duy chiến lược kết hợp sức mạnh tổng hợp quốc gia, nền tảng quan trọng để Việt Nam vững bước trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay.
Vận dụng giá trị lịch sử trong giai đoạn mới
Cuộc chiến 60 ngày đêm bảo vệ Thủ đô không chỉ khẳng định sức mạnh đại đoàn kết dân tộc và tầm nhìn chiến lược của cách mạng Việt Nam, mà còn tôn vinh vai trò nòng cốt của Quân đội trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Việc giam chân địch, bảo vệ an toàn cơ quan đầu não và rút lui chiến lược thành công đã tạo tiền đề cho cuộc kháng chiến trường kỳ đi tới thắng lợi. Đó là minh chứng sinh động cho bản lĩnh, trí tuệ và tinh thần kỷ luật của lực lượng vũ trang cách mạng.
Bước vào thời bình, vai trò của Quân đội không hề thu hẹp mà ngày càng toàn diện và sâu sắc hơn. Quân đội không chỉ sẵn sàng chiến đấu bảo vệ chủ quyền, biên giới, biển đảo, mà còn tham gia xây dựng kinh tế, phòng chống thiên tai, cứu hộ cứu nạn, gìn giữ hòa bình quốc tế. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp và chiến tranh công nghệ cao, việc hiện đại hóa lực lượng, làm chủ khí tài tiên tiến, nâng cao năng lực tác chiến trên không gian mạng, vũ trụ và biển sâu trở thành yêu cầu tất yếu. Bộ đội hôm nay không chỉ vững vàng về ý chí mà còn phải tinh thông khoa học – công nghệ, làm chủ trang bị hiện đại, sẵn sàng ứng phó với mọi hình thái xung đột mới.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, khi một quân đội suy giảm kỷ luật, bị chi phối bởi chủ nghĩa cá nhân, tham nhũng hay lợi ích cục bộ, sức mạnh chiến đấu và uy tín quốc gia sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Những diễn biến địa chính trị trong khu vực thời gian qua là lời cảnh tỉnh về yêu cầu xây dựng lực lượng vũ trang vững mạnh toàn diện, trước hết là vững mạnh về chính trị, tư tưởng và tổ chức. Sức mạnh răn đe không chỉ nằm ở khí tài hiện đại, mà cốt lõi vẫn là bản lĩnh, kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và mối quan hệ gắn bó máu thịt với nhân dân.
Phát huy giá trị lịch sử của mùa đông năm 1946 chính là tiếp tục củng cố nội lực quốc gia, giữ vững độc lập, tự chủ, đồng thời chủ động hội nhập và mở rộng hợp tác quốc tế vì hòa bình, ổn định và phát triển bền vững. Nhìn lại quá khứ để khẳng định rằng trong mọi hoàn cảnh, Quân đội nhân dân Việt Nam luôn tuyệt đối trung thành với Tổ quốc và Nhân dân – là lực lượng nòng cốt trong sự nghiệp bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, đồng thời là lá chắn vững chắc trước mọi nguy cơ, thách thức trong thời đại mới.
Lịch sử đã chứng minh: khi ý chí dân tộc được hun đúc và kết tinh trong một quân đội chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, đó chính là nền tảng vững bền nhất để bảo vệ Tổ quốc. Bước vào thời đại mới, niềm tin ấy tiếp tục được củng cố bằng trí tuệ, kỷ luật thép, năng lực làm chủ công nghệ và tinh thần sẵn sàng cống hiến, hy sinh vì độc lập, chủ quyền và tương lai phát triển phồn vinh của đất nước.
Thế Nguyễn – Minh Văn
